2. Ταξίδι στη Νικομήδεια

«Ο Θεός να ευλογεί και να διευκολύνει το ταξίδι, Αμήν!» Την Παρασκευή στη Γεμίς-ισκέλε, αφού έκανα την προσευχή της Παρασκευής στο τζαμί του Αχή Τσελεμπή, όπου θυμήθηκα το όραμα που είχα δει εκεί του Προφήτη, του οποίου το χέρι φίλησα λέγοντας, «σιγιαχάτ» (ταξίδια) αντί για «σιφαάτ (μεσολάβηση), ω προφήτη του Θεού!» και αφού προσφέραμε ευχαριστίες και προσευχηθήκαμε για υγεία και πίστη, ξεκινήσαμε το ταξίδι μας, λέγοντας «Στο όνομα του Θεού!» (Μπισμιλλάχ). Με δροσερό αεράκι βγήκαμε από το Σεράι Μπουρνού, περάσαμε τη Χαλκηδονία, το ακρωτήριο του Φενέρ-μπαχτσε και προχωρήσαμε με κατευθείαν ευνοϊκό άνεμο προς τη Νταρίτζα, τετράγωνο κάστρο σε ασβεστολιθικό βράχο ογδόντα μίλια από την Κωνσταντινούπολη. Αυτό το κάστρο είναι χτισμένο από πέτρα, έχει πύλη που βλέπει στο λιμάνι, τριάντα σπίτια επενδεδυμένα με τούβλα, τζαμί, αλλά όχι αγορά ή λουτρό, ούτε διοικητή, ούτε φρουρά. Λέγεται ότι πήρε το όνομά του από τα παιδιά του Δαρείου, που φυλακίστηκαν εδώ σε σπηλιά. Κατακτήθηκε από τον Μωάμεθ Α’ το έτος 827 (1423), διοικείται από σούμπαση και ανήκει στην περιοχή της Γκέμπζε. Κάτω από το κάστρο υπάρχουν τριακόσια προσεγμένα σπίτια επενδεδυμένα με τούβλα, τζαμί, χάνι, λουτρό και μικροί δρόμοι. Το λιμάνι του είναι το επίνειο της Γκέμπζε. Σε απόσταση μίας ώρας από εδώ περνάει μέσα από βουνά ο δρόμος προς Ερζερούμ και Βαγδάτη. Καθώς ο άνεμος δεν ήταν ευνοϊκός, κωπηλατήσαμε προς το πέρασμα, όπου οι ταξιδιώτες για Κόνια, Χαλέμπ, Δαμασκό και Μέκκα επιβιβάζονται σε βάρκες με επίπεδο πυθμένα, για να περάσουν στο Χέρσεκ-ντιλί στην απέναντι ακτή, προκειμένου να γλιτώσουν την περιπορεία του κόλπου που έχει μήκος ογδόντα μίλια και στο τέλος του οποίου βρίσκεται η Νικομήδεια. Στο λιμάνι του Γκέμπζε-ντιλί (της προς τα εδώ πλευράς του περάσματος) υπάρχουν δύο παλιά χάνια, δύο αρτοποιεία, ένα καπηλειό, δύο παντοπωλεία και κρήνη, που ανεγέρθηκε το 1048 (1638) από τον Μουσταφά αγά, τον μποσταντζή-μπαση του σουλτάνου Μουράτ Δ’. Εδώ ξαναμπήκαμε στο σκάφος και αφού κωπηλατήσαμε τρεις ώρες φτάσαμε στην πηγή μεταλλικού νερού (Ιτσμεσού), όπου αποβιβαστήκαμε με όλους τους φίλους μας, στήσαμε τις σκηνές μας στην ακτή και παραδοθήκαμε στην ησυχία και την ευχαρίστηση.

Ιδιότητες μιας πηγής μεταλλικού νερού

Κάθε χρόνο τον μήνα Ιούλιο πολλές χιλιάδες άνθρωποι από την Κωνσταντινούπολη συγκεντρώνονται εδώ και ζουν χαρούμενοι κάτω από σκηνές για διάστημα σαράντα ημερών και νυχτών, διασκεδάζοντας με βολές μουσκέτων και κανονιών. Τα άρρωστα άτομα πίνουν το νερό από το πηγάδι για τρεις ημέρες, πράγμα που προκαλεί εμετό και ανακουφίζει το στομάχι από ποσότητα επιθετικής χολής, ενώ οι κάτω εκκενώσεις καθαρίζουν τα έντερα από σκουλήκια και παρόμοια θέματα. Είναι λευκό, καθαρό νερό, με ελαφρώς πικρή γεύση και βγαίνει από απότομο ασβεστολιθικό βράχο. Οι κανονισμοί για τη χρήση του απαιτούν τριήμερη νηστεία ως προκαταρκτικό και όχι κατανάλωση κρέατος ή αλμυρών. Την τέταρτη ημέρα ο ασθενής πίνει ένα φλιτζάνι νερό πρωί και βράδυ, φροντίζοντας να διατηρείται ζεστός. Συνεχίζει να πίνει το νερό τις επόμενες τρεις ημέρες, τρώγοντας για φαγητό ζωμό κοτόπουλου χωρίς αλάτι. Όταν το νερό επιδράσει δεκαπέντε φορές, σταματά η περαιτέρω λειτουργία, πίνοντας σούπα καρυκευμένη με χυμό λεμονιού. Ύστερα από αυτή τη δίαιτα, οι ασθενείς ξεκινούν και πηγαίνουν στα θερμά λουτρά της Γιάλοβας ακριβώς απέναντι, όπου ξεκουράζονται, λούζονται και καθαρίζουν το σώμα τους.

Στη συνέχεια ξεκινήσαμε ξανά και ύστερα από μισή ώρα κωπηλασίας φτάσαμε στο χωριό Αϊνεχατζή στην ακτή της θάλασσας, τουρκικό χωριό με τζαμί και εξήντα σπίτια. Ακόμη οκτώ ώρες κωπηλασίας μας έφεραν στο χωριό του Ζεϊτούν-μπουρνού (ακρωτήριο Ελιάς), λιμάνι της Νικομήδειας όπου φορτώνονται τα πλοία που ανήκουν στον αγά των γενίτσαρων. Μας ευχαριστούσε η καλλιεργημένη εμφάνιση της υπαίθρου και από τις δύο πλευρές του κόλπου και στο τέλος οκτώ ακόμη ωρών φτάσαμε στη μεγάλη πόλη της Νικομήδειας. Παλαιότερα ήταν ισχυρά χτισμένο και πυκνοκατοικημένο μέρος, τα ερείπια του οποίου διασώζονται ακόμη και λέγεται ότι έχουν κατασκευαστεί από τον Αλέξανδρο, στον οποίο αποδίδεται επίσης ότι ίδρυσε το Σκουτάρι, καθώς και το κανάλι που κόπηκε από τη λίμνη Σαμπάντζα μέχρι τον κόλπο από τη μία πλευρά και από τον ποταμό Σακάρια μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα από την άλλη, προκαλώντας την πλήρη απομόνωση του Κοτζαέλι και της Νικομήδειας. Αλλά αυτή η επικοινωνία μπαζώθηκε από τον Κωνσταντίνο και η Νικομήδεια έπαψε να είναι νησί. Θα ήταν εύκολο να αποκατασταθεί αυτό το κανάλι, με το οποίο η προμήθεια ξύλου θα επιτυγχανόταν σε πολύ χαμηλή τιμή. Η Νικομήδεια κατακτήθηκε από τον σουλτάνο Ορχάν το έτος 731 (1330) και καταστράφηκε, προκειμένου να μην ξαναπροσφέρει καταφύγιο στους απίστους. Μεγάλος τετράγωνος πύργος εκείνης της περιόδου εξακολουθεί να στέκεται στην ακτή της θάλασσας, φρουρούμενος από ναυτικούς, ο οποίος είναι τώρα αποθήκη ξυλείας. Όταν ο Ορχάν πολιορκούσε αυτήν την πόλη, ανέθεσε τη διοίκηση των στρατευμάτων του στον Κότζα Μπάι, στον οποίο είπε, «Ιζνίμ βαρ γκιτ», (Έχεις την άδειά μου, φύγε), που έγινε το όνομα της πόλης με συστολή του Ιζνιμγκίτ σε Ιζμίτ.¹ Μετά την κατάκτηση της Νικομήδειας και όταν ο Κότζα Μπάι υπέταξε τη γειτονική περιοχή, αυτή ονομάστηκε Κοτζαέλι από το όνομά του και η Νικομήδεια έγινε πρωτεύουσά της. Αλλά με εντολή του σουλτάνου Μωάμεθ Β’ η Νικομήδεια προστέθηκε στην Ανατολία και από τότε έχει δοθεί πολλές φορές ως αρπαλίκ (φέουδο) σε βεζίρηδες τριών ουρών. Το αυτοκρατορικό χας ανέρχεται σε 26.526 άσπρα, 25 ζιαμέτ, 187 τιμάρ. Ο δικαστής διορίζεται με 300 άσπρα την ημέρα, αλλά το ετήσιο εισόδημά του εκτιμάται σε 5.000 και εκείνο του πασά σε 20.000 γρόσια. Μεγάλοι έμποροι συχνάζουν πολύ στο λιμάνι. Οι δημόσιοι αξιωματούχοι της είναι ένας διοικητής των γενίτσαρων και των σπαχήδων, ένας μουφτής και ο νακίμπ-αλ-ασράφ. Οι έμποροι, οι περισσότεροι από τους οποίους εμπορεύονται μαλλί, είναι πλούσια ντυμένοι. Οι ανάπηροι των γενίτσαρων (οτουράκ) και οι κουριτζή είναι πλούσιοι. Η πόλη περιέχει 3.500 κομψά σπίτια με κήπους. Το μεγαλύτερο είναι το σεράι του σουλτάνου Μουράτ Δ’, το οποίο προορίζεται για τους αυτοκράτορες και φρουρείται από διακόσιους μποσταντζήδες. Το επόμενο είναι το σεράι του πασά. Υπάρχουν συνολικά εικοσιτρείς συνοικίες, τρεις από τις οποίες καταλαμβάνονται από τους Άπιστους και μία από τους Εβραίους και εικοσιτρία τζαμιά. Στην παλιά αγορά βρίσκεται το τζαμί του δικαστηρίου με ένα μιναρέ. Το τζαμί του Περτέβ Πασά, με μολυβένιο τρούλο και μιναρέ, στέκεται στην ακτή της θάλασσας. Ανεγέρθηκε με εντολή του Περτέβ Πασά που ήταν κυβερνήτης εδώ για επτά χρόνια, την εποχή του σουλτάνου Σουλεϊμάν. Είναι κομψό, φωτεινό τζαμί που χτίστηκε από τον Κότζα Σινάν. Δεν υπάρχει εγκατάσταση για την ανάγνωση του Κορανίου ή της παράδοσης. Το καλύτερο λουτρό είναι επίσης εκείνο του Περτέβ Πασά. Είναι ωραίο κτίριο, με καλό αέρα και νερό και εξυπηρετικούς σερβιτόρους. Το λουτρό του Ρουστέμ-Πασά, όπως και το προηγούμενο, είναι έργο του Σινάν. Το καλύτερο χάνι είναι εκείνο του Περτέβ Πασά με εβδομήντα τζάκια. Εκτός από τα χάνια, διακόσιες αποθήκες για ξύλο και άλλα υλικά υπάρχουν στο λιμάνι, 1.100 καταστήματα χειροτεχνίας και σαράντα καφενεία, το πιο λαμπρό από τα οποία είναι εκείνο του σερντάρ, φημισμένο για τους σερβιτόρους του. Αυτή η πόλη δεν έχει πετρόχτιστο μπεζεστένι, αλλά παρ’ όλα αυτά πολλά πολύτιμα πράγματα συναντώνται στα χάνια και τα καταστήματα. Κοντά στο παλάτι του αυτοκράτορα βρίσκεται ο αυτοκρατορικός ναύσταθμος. Τα σπίτια της πόλης είναι όλα στην πλαγιά του βουνού, με τα παράθυρα να κοιτάζουν προς τη θάλασσα. Όλοι οι δρόμοι είναι στρωμένοι με λευκή πέτρα. Στο πίσω μέρος των σπιτιών το βουνό απλώνεται σε κήπους. Οι κάτοικοι είναι υγιείς, επειδή ο αέρας και το νερό είναι πολύ καλά. Η επιδερμίδα τους είναι λευκή. Τα δασωμένα βουνά ανατολικά της πόλης ονομάζονται αγάτς ντενίζι (θάλασσα δένδρων), απέραντο δάσος στο οποίο είναι πολύ εύκολο να χαθεί κάποιος. Εδώ υπάρχουν δένδρα που υψώνονται στον ουρανό, κάτω από τα οποία δέκα χιλιάδες πρόβατα βρίσκουν καταφύγιο στη σκιά τους, την οποία οι ακτίνες του ήλιου δεν μπορούν να τρυπήσουν. Σε αυτά τα πυκνά δάση υπάρχουν πολλά πριονιστήρια και έργα που πρέπει να δείτε, γιατί δεν περιγράφονται. Κόβουν δένδρα ύψους εκατό πήχεων και τα δένδρα της Γιάλοβας είναι διάσημα σε όλο τον κόσμο. Στο τέλος του κόλπου υπάρχουν αλυκές που προσφέρουν καθαρό αλάτι και βρίσκονται υπό τη διεύθυνση ενός επιθεωρητή αλατιού. Τα λευκά κεράσια και τα κόκκινα μήλα της Νικομήδειας είναι διάσημα.

Προσκυνήματα Νικομήδειας

Στη δυτική πλευρά της πόλης βρίσκεται ο τάφος του Σεΐχ-Ζάντε Μοχάμεντ Εφέντη, μεγάλου σεΐχη του τάγματος των Χαλβετί και μεγάλου αλχημιστή. Μοίραζε τρόφιμα και ρούχα στους αδελφούς του τάγματός του, αν και ποτέ δεν είχε σταθερά έσοδα. Με φιλοξένησε για δέκα ημέρες στο σπίτι του ο συγγενής μου Κιούλογλου Μοχάμεντ Τσελεμπή σε αυτή την πόλη. Στη συνέχεια ξεκινήσαμε και πήγαμε στην απέναντι ακτή μόλις τρία μίλια απόσταση, απ’ όπου, ύστερα από ταξίδι 30 μιλίων, φτάσαμε στο λιμάνι του Ντεάλ, η άλλη πλευρά του οποίου ονομάζεται Ντεάλ της Γκέμπζε, ενώ αυτή η πλευρά ονομάζεται Ντεάλ ή Γλώσσα του Χέρσεκ. Η προέλευση αυτής της γλώσσας της γης αποδίδεται σε έναν δερβίση, ο οποίος, όταν ο βαρκάρης αρνήθηκε να τον περάσει απέναντι, πήρε χώμα στην ποδιά του και το έριξε στο νερό, όπου εξελίχθηκε αμέσως σε ακρωτήριο, πάνω στο οποίο περπάτησε σε μήκος 12.000 βημάτων, προς μεγάλο φόβο των βαρκάρηδων, που έβλεπαν ότι θα ένωνε τις δύο ακτές και θα σταματούσε τη δουλειά τους. Έτρεξαν πίσω του και δεν σταματούσαν να τον παρακαλούν, μέχρι που άφησε την υπόλοιπη θάλασσα ανοιχτή και μπήκε στη βάρκα τους. Είναι θαμμένος στο Ντεάλ της Γκέμπζε, στο σημείο που ονομάζεται Ντεάλ-μπαμπά. Στο Χερσέκ Ντεάλ υπάρχει μεγάλο χάνι για ταξιδιώτες που περιμένουν εκεί για πέρασμα. Ο Χερσέκ-ογλου Αχμέτ Πασάς ήταν βεζίρης του Μωάμεθ Β’ και αυτό το χάνι, χτισμένο από εκείνον, φέρει το όνομά του. Αποπλεύσαμε και στο τέλος των πενήντα μιλίων φτάσαμε στο κάστρο Καρά Γιαλαβάτζ, που χτίστηκε από Ελληνίδα πριγκίπισσα και ονομάστηκε Καρά Γιαλαβάτζογλου, όταν αυτός το κατέκτησε την εποχή του Οσμάν. Το κάστρο καταστράφηκε κατά την πολιορκία, η οποία ήταν δύσκολη και παρατεταμένη, τα ερείπια παραμένουν ακόμη. Την εποχή του Γιλντιρίμ αυτό το κάστρο λεγόταν ότι ανήκε στο σαντζάκι της Μπούρσα. Ο δικαστής διορίζεται με 150 άσπρα. Υπάρχει διοικητής των γενίτσαρων και σούμπασης, η πόλη έχει επτακόσια σπίτια με τούβλα και επτά μιχράμπ. Στην αγορά βρίσκεται τζαμί με μιναρέ ικανό να χωρέσει μεγάλο αριθμό ανθρώπων, λουτρό, τρία χάνια και σαράντα έως πενήντα καταστήματα, αλλά ο αέρας είναι πολύ βαρύς, συχνά επικρατούν πυρετοί με ρίγη. Το γιαούρτι και τα φρούτα του είναι εξαιρετικά. Έχοντας επισκεφθεί όλα όσα άξιζε να δούμε εδώ, μπήκαμε στα κάρρα μας (αραμπά), πήραμε νοτιοανατολική κατεύθυνση και στο τέλος πέντε ωρών φτάσαμε στο Γκερμάμπ Τζιχάν-ναμε, ευχάριστο σημείο ανάμεσα σε πυκνά δάση, όπου βρήκαμε μερικές εκατοντάδες σκηνές. Στήσαμε τις δικές μας και μπήκαμε σε συζήτηση με τους επισκέπτες, οι οποίοι έρχονται εδώ ύστερα από θεραπεία στα ιαματικά νερά του Ντεάλ, για να καθαριστούν στο θερμό λουτρό, που χτίστηκε την εποχή του Γιάνκο Μπεν Μαντιγιάν. Η Ελένη, η κόρη του Γιάνκο, όντας λεπρή και εξορισμένη σε αυτά τα βουνά, ανακάλυψε τυχαία τη θαυμάσια ποιότητα αυτών των υδάτων. Λουζόμενη σε αυτά θεραπεύτηκε από τη λέπρα της σε σαράντα ημέρες, γεγονός που ήταν η αιτία της ανέγερσης αυτού του κτιρίου. Ο πατέρας της έφτιαξε έξι θόλους, από τους οποίους οι δύο υπάρχουν ακόμη, με μεγάλη λεκάνη από κάτω, το νερό της οποίας είναι εξαιρετικά ζεστό, αλλά είναι ευχάριστο όταν αναμειγνύεται με κρύο. Σε αυτά τα λουτρά συχνάζουν πολλοί άνθρωποι την εποχή των κερασιών. Μείναμε εδώ για μία ολόκληρη εβδομάδα, ύστερα από την οποία ξεκινήσαμε και πάλι και στο τέλος ταξιδιού πέντε ωρών φτάσαμε στο κάστρο του Σαμανλή, το οποίο κατέκτησε την εποχή του σουλτάνου Οσμάν ο Σαμανλίογλου από τον οποίο πήρε το όνομά του. Το κάστρο του είναι ερειπωμένο και υπάρχουν μόνο εκατόν πενήντα σπίτια με κήπους, τζαμί και τρία μεστζίντ, που ανήκουν στην περιοχή της Γιάλοβας. Ο αέρας είναι βαρύς. Ξεκινήσαμε για το νησί Χεϊμπελί [Χάλκη] σε απόσταση είκοσι μιλίων, το οποίο έχει περίμετρο εννέα μίλια και το οποίο έχουμε ήδη αναφέρει στο ταξίδι μας προς τη Μπούρσα. Έξι μίλια πιο πέρα είναι το νησί Τασανλί, το οποίο πήρε το όνομά του (Λαγονήσι) από τον άπειρο αριθμό λαγών που υπάρχουν εκεί. Έχει περίμετρο ένα μόνο μίλι και δεν καλλιεργείται. Το δένδρο ρακίτα (;) φυτρώνει σε αυτό το νησί. Ύστερα από κωπηλασία οκτώ μιλίων φτάσαμε στο νησί Μπουργαζλί [Αντιγόνη], με ισχυρό αλλά μικρό κάστρο, που βρίσκεται στους ασβεστολιθικούς βράχους δίπλα στην ακτή της θάλασσας. Το νησί έχει περίμετρο έντεκα μίλια και ονομάζεται Μπουργάζ (πύργος) από το κάστρο του. Έχει τριακόσια σπίτια με υπέροχους κήπους και καλά πηγάδια και κυβερνάται από σούμπαση και γιασακτζή. Οι κάτοικοι είναι όλοι Έλληνες και είναι πλούσιοι καραβοκύρηδες. Το νησί είναι πλούσιο σε κατσίκες και λαγούς. Ο πλούτος τους αποδίδεται από τον συγγραφέα της Ιστορίας της Γιάλοβας (Ταριχί Γιαλοβάν) στην απώλεια ενός πλούσια φορτωμένου ισπανικού στόλου, που καταστράφηκε ανάμεσα στα Πριγκηπονήσια την εποχή των Ελλήνων αυτοκρατόρων και το φορτίο του οποίου, που βγήκε στην ακτή ή αλιεύτηκε από δύτες, πλούτισε τους κατοίκους των νησιών Κιζίλαντα (Πρίγκηπος), Χεϊμπελί (Χάλκη), Μπουργαζλί (Αντιγόνη), Ταβσανλί (Πλατύς ή Οξιά) και Κιναλί (Πρώτη). Το τελευταίο νησί έχει περίμετρο οκτώ μιλίων, έχει μοναστήρι και χωριό με εκατό σπίτια. Δέκα μίλια από αυτήν βρίσκεται η Κιζίλαντα (η Πρίγκηπος), καλλιεργούμενο νησί με περίμετρο είκοσι μιλίων, με χωριό διακοσίων ελληνικών σπιτιών. Ονομάζεται Κιζίλαντα ή κόκκινο νησί από την εμφάνιση των βουνών του και βρίσκεται κοντά στο Σκουτάρι. Στις τέσσερις πλευρές του υπάρχουν νταλιάν (επιφυλακές για την αλίευση ψαριών). Αυτά τα νησιά είναι συνολικά επτά, διοικούνται από τον μποσταντζή-μπαση και αποτελούν μέρος της επαρχίας του καπουδάν πασά, ο οποίος διορίζει τον σούμπαση και έναν γιασακτζή. Αυτά τα επτά νησιά απέχουν δεκαοκτώ μίλια από την Κωνσταντινούπολη, σε γραμμή μεταξύ Κωνσταντινούπολης και Γιάλοβας. Πέρασα επτά ημέρες επισκεπτόμενος αυτά τα νησιά, με τον καιρό να είναι δυσμενής. Τελικά ο άνεμος έγινε ευνοϊκός και μπήκα στην Κωνσταντινούπολη την πρώτη του Ρέμπι-ουλ-αχίρ, ύστερα από απουσία ενός μήνα, αποβιβαζόμενος στην Ξυλόπορτα. Φίλησα τα χέρια του πατέρα και της μητέρας μου, τους έδωσα μερικά δώρα από τη Νικομήδεια και έλαβα την ευλογία τους. Ο Κεταντζή Ομέρ Πασάς, παλαιός και ιδιαίτερος φίλος του πατέρα μου που ονομάστηκε κυβερνήτης της Τραπεζούντας, διόρισε τον πατέρα μου ως καπού-κεχαγιά ή εκπρόσωπό του στην Κωνσταντινούπολη και εγώ τον συνόδευσα στο ταξίδι στην κυβέρνησή του.

<-1. Ταξίδι στην Προύσα

3. Ταξίδι στην Τραπεζούντα->