notes_ch

Unknown

Σημειώσεις Τόμου 1

[←1]: Πούργκσταλ: Αυτός ο Χατζή Μπεκτάς έδωσε στους Γενί-τσερι (Γενίτσαρους) το όνομά τους.

[←2]: Laylat al-Qadr

[←3]

[←4]: Πούργκσταλ: Ο Εβλία Μοχάμεντ πέθανε το ίδιο έτος.

[←5]: 1650?

[←6]: Ο Ρέμπι-ουλ-αουάλ είναι ο τρίτος μήνας του ισλαμικού σεληνιακού ημερολογίου, η αρχή της άνοιξης.

[←7]: Ο Ρέμπι-ουλ-αχίρ είναι ο τέταρτος μήνας του ισλαμικού σεληνιακού ημερολογίου, το τέλος της άνοιξης.

[←8]

[←9]: Ο Σαμπάν είναι ο όγδοος μήνας του ισλαμικού σεληνιακού ημερολογίου.

[←10]: Πούργκσταλ: Μουεζίν-μπασης: ο αρχικήρυκας των προσευχών.

[←11]

[←12]: Ο Ζιλκάντα (Ντου αλ-Κάντα) είναι ο ενδέκατος μήνας του ισλαμικού σεληνιακού ημερολογίου.

[←13]: Σκάλα εκφόρτωσης ή ζυγαριά φρούτων

[←14]: Τώρα Αζόφ, στον μυχό της Αζοφικής θάλασσας, κοντά στις εκβολές του ποταμού Ντον.

[←15]: Ο Θεός είναι μεγάλος!

[←16]: Κοράνι 2.255: Ο Αλλάχ! Δεν υπάρχει κανένας άλλος θεός παρά μονάχα Αυτός. Έχει αιώνια ζωή, και προσέχει, για πάντα, όλο τον κόσμο. Η αδράνεια δεν μπορεί να Τον κυριεύσει, ούτε ο ύπνος. Δικά Του είναι όλα όσα υπάρχουν στους ουρανούς και στη γη. Ποιος είναι λοιπόν εκείνος που μπορεί να μεσολαβήσει κοντά Του, αν δεν του το επιτρέψει; Γνωρίζει ό,τι υπήρχε πριν και ό,τι θα υπάρχει μετά απ’ αυτούς. Κι ούτε μπορούν να συλλάβουν τίποτε απ’ ό,τι γνωρίζει Αυτός, εκτός εκείνου που Αυτός θα θελήσει. Ο Θρόνος Του περιέχει τους ουρανούς και τη γη και δεν αισθάνεται κόπο φυλάγοντάς τα και συντηρώντας τα. Γιατί είναι ο Ύψιστος, ο Μέγιστος.

[←17]: Δόξα στον Θεό!

[←18]: Δοξασμένος ο Θεός!

[←19]: Τη δήλωση της θεϊκής ενότητας

[←20]: Ω Απόστολε του Θεού!

[←21]: Υγεία σε σένα, λαέ μου

[←22]: Μισβάκ στο πρωτότυπο.

[←23]: Η σούρα (κεφάλαιο) ελ-Φάτιχα (το εναρκτήριο) είναι το πρώτο κεφάλαιο του Κορανίου: (1) Στο όνομα του Αλλάχ του Παντελεήμονα, του Πολυεύσπλαχνου. (2) Η Δόξα ανήκει οτον Αλλάχ, τον Άρχοντα όλων των κόσμων. (3) Τον Παντελεήμονα, τον Πολυεύσπλαχνο. (4) Τον Ηγεμόνα της Ημέρας της Κρίσης. (5) Εσένα μόνο λατρεύουμε και Εσένα μόνο ικετεύουμε για να μας παρέχεις τη βοήθειά Σου. (6) Καθοδήγησέ μας στον ορθό δρόμο. (7) Τον δρόμο εκείνων, που τους χάρισες την Ευλογία Σου, όχι εκείνων που περιέπεσαν στην Οργή Σου και που Παραστράτησαν.

[←24]: Κοράνι 2.255. Βλέπε προηγούμενη υποσημείωση.

[←25]: Η σούρα Για Σιν είναι το 36ο κεφάλαιο του Κορανίου. Η σούρα ξεκινά με τα ομώνυμα αραβικά γράμματα (για σιν), η σημασία των οποίων εδώ, σύμφωνα με μια ερμηνεία τους, είναι «Ω άνθρωπε!» Η σούρα εστιάζει στην καθιέρωση του Κορανίου ως θεϊκής πηγής και προειδοποιεί για τη μοίρα όσων χλευάζουν τις αποκαλύψεις του Θεού. Η σούρα λέει για τις τιμωρίες που ταλαιπώρησαν τις προηγούμενες γενιές απίστων ως προειδοποίηση για τις σημερινές και τις μελλοντικές γενιές. Επιπλέον, η σούρα επαναλαμβάνει την κυριαρχία του Θεού, όπως αποδεικνύεται από τα δημιουργήματά Του μέσω σημείων από τη φύση. Η σούρα τελειώνει με επιχειρήματα υπέρ της ύπαρξης της Ανάστασης και της κυρίαρχης δύναμης του Θεού.

[←26]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Η ύπαρξη αυτών των πυλώνων και των δακτυλίων που είναι στερεωμένοι πάνω τους σημειώνεται στα Ταξίδια του Δρα Κλαρκ. Είναι αξιοπερίεργο το γεγονός ότι παρόμοια σιδερένια δαχτυλίδια βρίσκονται όχι μόνο στους βράχους στο Παραβάντι στη Ρωμυλία, αλλά και στη Τζανίκ και στην Ανατολία, όπως αναφέρει ο μεγάλος Τούρκος γεωγράφος Χατζή Χαλίφα και στα δύο έργα του, το Τζιχάν-νουμά (σελ. 627) και το Περιγραφή της Ρωμυλίας (Rumeli und Bosna geographisch beschrieben von Mustafa Ben Abdala Hadschi Chalfa, σελ. 32). Πρέπει να απέχουμε από οποιαδήποτε κρίση σχετικά με αυτά τα περίεργα γεγονότα, έως ότου τα βράχια της Τζανίκ και του Παραβάντι αποτελέσουν αντικείμενο των ερευνών Ευρωπαίων ταξιδιωτών, κανένας από τους οποίους δεν έχει ακόμη στρέψει την προσοχή του προς εκεί.

[←27]: Μάλλον Κιναλί Αντά (Kınalıada), η νήσος Πρώτη.

[←28]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αν και ο Δούναβης δεν πέρασε ποτέ από αυτό το κανάλι, αυτά τα σπήλαια, τα οποία κανένας Ευρωπαίος ταξιδιώτης δεν παρατήρησε, αξίζουν προσοχής. Αναφέρονται επίσης από τον Χατζή Χαλίφα στην αφήγησή του για το χωριό Ιντζιγίζ, κοντά στο βουνό της Τσατάλτζας (Rumeli und Bosna, σελ. 17) και μπορεί κανείς να τα επισκεφθεί εύκολα, καθώς δεν απέχουν πολύ από τον δρόμο που οδηγεί από την Αδριανούπολη στην Κωνσταντινούπολη.

[←29]: Η Ίρεμ είναι χαμένη πόλη, χώρα ή περιοχή που αναφέρεται στο Κοράνι (89.6-14), στη σούρα ελ-Φετζρ (Η Αυγή): «(6) Μα δεν βλέπεις πώς συμπεριφέρθηκε ο Κύριός σου με τη (γενιά) του Αντ, (7) (της πόλης) Ίραμ, με τις (πανέμορφες) κολώνες, (8) που σαν κι αυτή δεν φτιάχτηκαν σ’ (όλη) τη γη; (9) Και με τη (γενιά) του Θεμούντ, που χάραξαν τους (πελώριους) βράχους στην κοιλάδα; (10) Και με το Φαραώ τον Κύριο των Πασσάλων (που έδεναν τους κατάδικους πάνω στους πάσσαλους); (11) (όλοι) αυτοί παρανομούσαν στη γη, (12) και συσσώρευαν σ’ αυτήν τη διαφθορά. (13) Γι’ αυτό ο Κύριός σου έριξε πάνω τους μια μάστιγα από διάφορες φρικτές τιμωρίες. (14) Πράγματι ο Κύριος σου – τα πάντα – παρατηρεί». Με άλλα λόγια, οι κάτοικοι της πόλης (ή μέλη της φυλής) εξόργισαν τον Θεό και ο οικισμός τους βυθίστηκε στην άμμο, για να μην ξαναφανεί ποτέ.

[←30]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Στις μέρες μας τίποτε δεν φαίνεται στο σημείο των Έξι Μαρμάρων (Άλτι Μέρμερ), εκτός από το τζαμί με αυτό το όνομα. Μερικές από αυτές τις στήλες, που πιθανότατα χρησιμοποιούνταν για τη διακόσμησή του, ίσως φαίνονται στο εσωτερικό.

[←31]

Σημείωση von Hammer-Purgstal: Εδώ είναι απαραίτητο να διορθώσουμε ορισμένα λάθη του συγγραφέα, με την πιο σωστή χρονολόγηση του Χατζή Χαλίφα και των Βυζαντινών. Ο Εβλία αναφέρει ότι η πρώτη πολιορκία πραγματοποιήθηκε το έτος Εγείρας 34, αλλά αυτό ίσως είναι πιθανώς μόνο λάθος του αντιγραφέα. Συγχέει τη δεύτερη πολιορκία, η οποία έλαβε χώρα κατά το έτος 47 (667 μ.Χ., βλέπε Θεοφάνη και Κεδρηνό, οι οποίοι ονομάζουν τον Άραβα στρατηγό Γιεζίντ, Ἴζεδ), με την τρίτη το 53 (672 μ.Χ.), και στην οποία σκοτώθηκε ο Εγιούπ. Καμία αναφορά δεν γίνεται στην τρίτη πολιορκία, ούτε από τον Χατζή Χαλίφα ούτε από τους Βυζαντινούς ιστορικούς. Ο Θεοφάνης καταγράφει απλώς την πολιορκία των Τυάνων το έτος 91 (710 μ.Χ.). Η τέταρτη επίσης, το έτος Εγείρας 97, φαίνεται να αναφέρεται στην πέμπτη, η οποία από τον Χατζή Χαλίφα και τον Θεοφάνη καταγράφεται ότι συνέβη δύο χρόνια αργότερα, δηλαδή το 99, το πρώτο έτος της βασιλείας του Λέοντος Α’ Ισαύρου, όταν οι Άραβες λέγεται ότι έχτισαν το τζαμί του Γαλατά, το οποίο φέρει το όνομά τους, και εκείνο που αποκαλείται Γκιουλ-τζαμί (τζαμί των ρόδων) στην Κωνσταντινούπολη. Η παράδοση αυτή φαίνεται ότι προέρχεται από τα αρχαία ονόματα των εκκλησιών. Εκείνη του Γαλατά έχει κατασκευαστεί από κάποιον Ακρόβινθο, το οποίο στους Τούρκους ακουγόταν ως Άραμπ, ενώ το Γκιουλ-τζαμί που ονομάστηκε εκκλησία των τριαντάφυλλων επειδή ήταν παλαιότερα σπίτι που ανήκε σε άτομο που ονομαζόταν Τριαντάφυλλος και στη συνέχεια μετατράπηκε σε εκκλησία από τον Ρωμανό Αργυρόπουλο το έτος 1031. Βλέπε Κεδρηνό. Ο Εβλία δεν σημειώνει την πολιορκία από τους Βούλγαρους, υπό τον αρχηγό τους Παγάνο, το έτος 764. Ο Bullardus λανθασμένα υπολογίζει αυτή ως πέμπτη πολιορκία. Στην πραγματικότητα ήταν η έκτη, μετά τις πέντε προηγούμενες από τους Άραβες. Και η όγδοη, αν υπολογιστούν και οι δύο πολιορκίες του αρχαίου Βυζαντίου. Η έκτη και η έβδομη πολιορκία αναφέρονται επίσης εσφαλμένα από τον Εβλία. Η πρώτη από αυτές, για την οποία αναφέρει ότι έγινε το έτος Εγείρας 160, έπρεπε να είναι τέσσερα χρόνια αργότερα, δηλαδή το 164 (780 μ.Χ.), καθώς είναι προφανώς η ίδια με εκείνη του Χαρούν αλ-Ρασίντ, που συνέβη τότε, και όχι, όπως το δίνει ο Εβλία, το έτος 255, το οποίο είναι έναν αιώνα πιο αργά, όπως είναι και η έβδομη πολιορκία.

Η δέκατη πολιορκία (σελ. 28) έπρεπε να είναι η δέκατη έκτη, αν, σύμφωνα με τον Bullardus, η Κωνσταντινούπολη πολιορκήθηκε ξανά από τους Άραβες το έτος 798, από τους Βούλγαρους για δεύτερη φορά, το 822, από τους Σκλάβους το 895 (βλέπε Αμπουλφαράζ, έτος Εγείρας 282), από τους Βούλγαρους για τρίτη φορά, το 914, από τον Τορνίκιο το 1048 και από τους Ενετούς και τους Γάλλους το 1204.

[←32]: Πρβλ. τον μύθο της Διδούς και την Καρχηδόνα. Ο μύθος αυτός, που χρησιμοποιείται από τον Εβλία και πιο κάτω, στην κατασκευή του Ρούμελι Χισάρ από τον Μωάμεθ Β’ Προθητή, …

[←33]: O αμυντικός πύργος των Βυζαντινών μέσα στον οποίο είναι θαμμένος ο Τζαφέρ Μπαμπά, ήταν γνωστός στους Ενετούς ως Bagno.

[←34]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Η αλήθεια αυτής της ιστορίας έχει αμφισβητηθεί συχνά από Ευρωπαίους συγγραφείς. Αλλά είναι τόσο γενικά καταγραμμένη από τους πιο αυθεντικούς Τούρκους ιστορικούς, που δεν φαίνεται να υπάρχει πια λόγος αμφιβολίας.

[←35]

[←36]: Μπιρ αλλάχ

[←37]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτή η προσωπικότητα, η οποία θάφτηκε στην πύλη της Φυλακής στην Αδριανούπολη, είναι ο άγιος των κρατουμένων, όπως είναι ο Τζαφάρ Μπαμπά βρίσκεται στο Μπάνιο στην Κωνσταντινούπολη. Ήταν μάλλον αυτός ο Αμπντουρ-ρούφ που εφοδίασε έναν Τούρκο ποιητή με ένα από τα καλύτερα παραμύθια στην τουρκική λογοτεχνία. Βλέπε το γερμανικό ετήσιο «Μινέρβα», Λειψία 1814.

[←38]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αν ο Μουσταφά ήταν 3 ετών κατά την πολιορκία της Κωνσταντινούπολης το 1453, έπρεπε να ήταν 54 ετών κατά την κατάκτηση του Καΐρου το 1517 (και όχι 25 όπως εμφανίζεται να λέει) και κατά συνέπεια 113 ετών κατά την πολιορκία του Σίγκετ.

[←39]: Του πατέρα του;

[←40]: Δεν βγαίνει νόημα

[←41]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Φαλάκα σημαίνει κανονικά τον ξύλινο φραγμό στον οποίο κλείνονται τα πόδια του ενόχου που δέχεται τον ραβδισμό στις φτέρνες.

[←42]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Ο σουλτάνος Μωάμεθ Β’ ήταν ο πρώτος που έδωσε προβάδισμα στον μουφτή ή επικεφαλής του νόμου έναντι των δύο καζηασκέρηδων ή στρατιωτικών δικαστών της Ρούμελης και της Ανατολίας.

[←43]: Ελίφ: Το πρώτο γράμμα (άλφα) του αραβικού αλφαβήτου.

[←44]: Αρσίν: ο ρωσικός πήχης από τον 16ο αιώνα, που αργότερα τυποποιήθηκε από τον Μεγάλο Πέτρο στις 28 ακριβώς ίντσες (71,12 cm). Επομένως 10 αρσίν είναι επτά περίπου μέτρα.

[←45]: Εδώ ο Εβλία επαναλαμβάνει εκ παραδρομής την ίδια αρίθμηση.

[←46]: Κοράνι, Σούρα ελ-Φουρκάν, 25.45: Δεν είδες πώς παράτεινε ο Κύριός σου τη σκιά; Αν ήθελε, μπορούσε να την κάνει ακίνητη! Κι όμως έχουμε κάνει τον ήλιο οδηγό πάνω της.

[←47]: Μεϊντάν: Μεγάλη ανοιχτή πλατεία, που χρησίμευε ως χώρος παιχνιδιού, χώρος παρελάσεων, κέντρο εορτασμών και περιστασιακά εμπορικός χώρος και αποτελούσε κεντρικό χαρακτηριστικό πολλών πόλεων της Μέσης Ανατολής.

[←48]: Κοράνι 3.37: Και τη δέχτηκε ο Κύριός της με ευμενή υποδοχή κι έκαμε ώστε να μεγαλώσει με καλό τρόπο, και την άφησε στις φροντίδες του Ζαχαρία. Όσες φορές ο Ζαχαρίας επισκεπτόταν στο κελλί της, έβρισκε να υπάρχουν εκεί αρκετά τρόφιμα, κι είπε: «Ω! Μαριάμ! Από πού έρχονται αυτά σε σένα;!» Κι εκείνη απάντησε: «Από τον Αλλάχ, γιατί ο Αλλάχ προμηθεύει τα προς συντήρηση σ’ όποιον θέλει, χωρίς λογαριασμό.

[←49]: Κοράνι, 24.35: Ο Αλλάχ είναι ο Δημιουργός του Φωτός των ουρανών και της γης. Το Φως Του μοιάζει σαν να υπήρχε εκεί ένα, βαθούλωμα στον τοίχο και μέσα του υπάρχει λυχνία. Η λυχνία ήταν (κλεισμένη) μέσα σε γυαλί. Το γυαλί (έμοιαζε) σαν άστρο λαμπερό, που φωτίζει από (το λάδι) του ευλογημένου δέντρου, μιας ελιάς, που η θέση της δεν υπάρχει ούτε στην ανατολή ούτε στη δύση, αλλά σ’ ένα ανοικτό μέρος που ο ήλιος το βλέπει όλη μέρα. Το λάδι του, σχεδόν, φωτίζει (ουνέχεια) κι ας μη το εγγίζει η Φωτιά. Φως πάνω σε Φως! Ο Αλλάχ καθοδηγεί – όποιον θέλει – σ’ αυτό το Φως Του. Και ο Αλλάχ φανερώνει τα παραδείγματα στους ανθρώπους, κι ο Αλλάχ είναι Παντογνώστης.

[←50]: Κοράνι, 6.79: Έστρεψα τον εαυτό μου με αφοσίωση προς τη λατρεία του Αλλάχ, ο οποίος έπλασε τους ουρανούς και τη γη. Αποφεύγω την πλάνη σκοπεύοντας την αλήθεια και ποτέ δεν θα είμαι απ’ αυτούς που συνεταιρίζουν άλλους με τον Αλλάχ.

[←51]: Κοράνι, 3.24: Ειρήνη Υμίν, γιατί υπομένατε καρτερικά. Τι ωραία που είναι η ανταμοιβή της περασμένης ζωής σας!

[←52]: O Μανσούρ Χαλάτζ (858–922) ήταν Πέρσης μυστικιστής, ποιητής και δάσκαλος του σουφισμού. Απέκτησε ευρύ κοινό ως ιεροκήρυκας, πριν εμπλακεί σε αγώνες εξουσίας της αυλής των Αββασιδών και εκτελεστεί, ύστερα από μακρά περίοδο εγκλεισμού, με θρησκευτικές και πολιτικές κατηγορίες. Αν και οι περισσότεροι από τους συγχρόνους του Σούφι αποδοκίμασαν τις ενέργειές του, ο Χαλάτζ έγινε αργότερα σημαντική προσωπικότητα στην παράδοση των Σούφι.

[←53]: Το όρος Ντεμαβέντ ύψους 5610 μέτρων στο βόρειο Ιράν.

[←54]: Το τσεβγκάν ήταν πολεμικό παιχνίδι που παιζόταν από έφιππους Τούρκους της Κεντρικής Ασίας. Οι ιππείς χωρίζονταν σε δύο ομάδες και σκοπός του παιχνιδιού ήταν να ρίξουν τη μπάλα από δέρμα κατσίκας στην αντίπαλη εστία, με ξύλινα ραβδιά που κρατούσαν στα χέρια τους.

[←55]: Το Κουρσούμ τζαμί των Τρικάλων

[←56]: Σε αντίθεση με τα σύνολα που παρατίθενται εδώ από το χειρόγραφο που μετέφρασε ο von Hammer-Purgstall, τα πραγματικά αθροίσματα παρέχονται στην επόμενη σειρά του πίνακα και είναι 135 σαντζάκια 3.264 ζιαμέτ και 26.727 τιμάρ. Τα αντίστοιχα σύνολα που δίνει η τουρκική έκδοση 2013 του Σεγιαχάτναμε είναι 167 σαντζάκια 3.309 ζιαμέτ και 37.379 τιμάρ. Στον πίνακα, όπου υπάρχουν αριθμοί σε παρενθέσεις [ ] αποτελούν τη διαφορετική τιμή της τουρκικής έκδοσης 2013.

[←57]: Σε αντίθεση με τα σύνολα που παρατίθενται εδώ από το χειρόγραφο που μετέφρασε ο von Hammer-Purgstall, τα πραγματικά αθροίσματα παρέχονται στην επόμενη σειρά του πίνακα και είναι 144 σαντζάκια 2.337 ζιαμέτ και 36.703 τιμάρ. Τα αντίστοιχα σύνολα που δίνει η τουρκική έκδοση 2013 του Σεγιαχάτναμε είναι 151 σαντζάκια 1.571 ζιαμέτ και 41.286 τιμάρ. Στον πίνακα, όπου υπάρχουν αριθμοί σε παρενθέσεις [ ] αποτελούν τη διαφορετική τιμή της τουρκικής έκδοσης 2013.

[←58]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Ο σουλτάνος Αχμέτ ήταν ο 14ος και όχι ο 16ος Οθωμανός σουλτάνος. Δεν υπάρχουν τρόποι δικαιολόγησης αυτού του λάθους, καθώς ο Σουλεϊμάν Κανουνί είναι ο 10ος σουλτάνος με ομόφωνη συγκατάθεση όλων των ιστορικών.

[←59]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτή η ομιλία είναι αξιοσημείωτη, καθώς αποδίδει όλες τις εξεγέρσεις που συγκλόνισαν την Οθωμανική Αυτοκρατορία μετά τον θάνατο του σουλτάνου Οσμάν Β’ στο ανταρτικό πνεύμα των γενίτσαρων, οι οποίοι, μέχρι τις αρχές της παρούσας βασιλείας, διέφευγαν από όλες τις προσπάθειες των σουλτάνων που προσπαθούσαν να τους υποτάξουν.

[←60]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: «Δεν υπάρχει Θεός παρά ο Αλλάχ και ο Μωάμεθ είναι ο προφήτης του». Ο ίδιος ο Αμπχάζα πραγματοποίησε όλα τα προκαταρκτικά για την εκτέλεσή του, με την ελπίδα να την αποτρέψει με την εμφάνιση της παραίτησης.

[←61]

Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτό το απόσπασμα είναι ενδιαφέρον, καθώς δίνει καλή περιγραφή της φύσης της εκπαίδευσης που λάμβαναν οι αυτοκρατορικοί υπηρέτες και των βιβλίων που χρησιμοποιούσαν οι καθηγητές στις σχολές. Ίσως είναι χρήσιμο εδώ να δώσουμε σύντομη σημείωση αυτών των έργων από το Βιβλιογραφικό Λεξικό του Χατζή Χαλίφα:

Η Κάφια είναι περίφημη αραβική γραμματική, από τον Εμπν Χατζέμπ. Έχει τυπωθεί στη Ρώμη και δύο εκδόσεις με σχολιασμό έχουν εμφανιστεί στην Κωνσταντινούπολη.

Ο Τζάμι, ο μεγάλος ποιητής της Περσίας, είναι γνωστός στους περισσότερους ανατολικούς μελετητές. Αλλά το έργο που αναφέρεται εδώ είναι ο περίφημος σχολιασμός του για το προηγούμενο έργο του Εμπν Χατζέμπ. Θεωρείται ο καλύτερος ανάμεσα σε περισσότερους από εκατό σχολιασμούς που έχουν γραφτεί για αυτό το έργο.

Το Τεφσίρ Καζή είναι εκτεταμένος σχολιασμός του Κορανίου από τον Καζή χαν, έναν από τους πιο διάσημους Τούρκους ιερωμένους.

Το Μισμπά, η λυχνία, είναι μικρό έργο γραμματικής του Ιμάμ Νασίρ Αμπντουλάχ Αλταράζι.

Το Ντιμπάτσεχ είναι σχολιασμός του Σογούτι μιας συλλογής παραδόσεων του Προφήτη, κοινώς αποκαλούμενης Σαχίχ Μόσλεμ.

Το Τζάμα-ουλ-Μποχάρα, είναι άλλη συλλογή παραδόσεων του Μπουχάρα. Θεωρείται η καλύτερη του είδους.

Μουλτέκα-αλ-μπαχρ, πολύ μεγάλο έργο για τη μωαμεθανική νομολογία, που συντάχθηκε από τον Ιμπραήμ Χαλεμπί.

Κουντούρι, άλλη πραγματεία για τη νομολογία. Το έργο αυτό τυπώθηκε πρόσφατα στην Κωνσταντινούπολη.

Τα έργα του Σαντί είναι πολύ γνωστά για να χρειάζονται οποιαδήποτε παρατήρηση.

Νισάμπ-ους-σιμπιάν, σύντομο αραβικό λεξιλόγιο σε στίχους.

Λογάτ Αχτερί, περσικό και τουρκικό λεξιλόγιο.

[←62]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Ένα κομμάτι παραλείπεται εδώ, επειδή είναι πολύ αηδιαστικό.

[←63]

[←64]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Έχουμε αφαιρέσει τις χρονολογήσεις αυτών των κρηνών χωρίς μετάφραση, καθώς δεν έχουν ποιητική αξία.

[←65]: Belonged to wakfs, i. e. belonged to religious foundations. (Ed.)

[←66]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτή η προφητεία επαληθεύτηκε με το τραγικό τέλος του Σελήμ Γ’. Καθώς είναι πολύ αξιοσημείωτη, παραθέτουμε εδώ τα πρωτότυπα λόγια του Εβλία: Wallah aalem dakhy ghuiri selime tessir eder derleridi la yooaalem el ghaib illallah.

[←67]: It is likely that instead of Nej&ri by the simple transposition of points, the name of the Sheikh is to be read Bokhara.

[←68]: Σίρμιο (Sirmium): Πόλη στη ρωμαϊκή επαρχία της Παννονίας επί του ποταμού Σαύου, στη θέση της σύγχρονης Σρέμσκα Μιτροβίτσα στη βόρεια Σερβία.

[←69]: Φυνφκίρχεν (Fünfkirchen):

[←70]

[←71]: Μεσνεβί: Έργο που συνέθεσε ο Τζελαλεντίν Ρουμί στο Ικόνιο. Θεωρείται ένα από τα μεγαλύτερα ποιήματα της περσικής γλώσσας.

[←72]: Λοιμοκαθαρτήριο

[←73]: Η Κωνσταντινούπολη του Εβλία συνέπιπτε με την περιτειχισμένη βυζαντινή πόλη. Το εδώ προάστιο δεν βρισκόταν δυτικά της (περιτειχισμένης) πόλης αλλά βορειοδυτικά. Μάλιστα αφού, όπως διαβάζουμε πιο κάτω, απέναντί του ήσαν τα προάστια Χας-Κιόι και Πίρι Πασά, το προάστιο των αγγειοπλαστών βρισκόταν στη δυτική ακτή του Κεράτιου, νοτίως του Εγιούπ.

[←74]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Το ζουϊρέτ (επίσκεψη ή προσκύνημα), είναι μία από τις λέξεις που χρησιμοποιούνται κυρίως για να χαρακτηρίσουν έναν τάφο, τον οποίο επισκέπτονται λόγω της φήμης του νεκρού. Οι άλλοι συνώνυμοι όροι για ταφικά μνημεία είναι μαρκάντ (μνημείο), κουμπέ (θόλος) και ο πιο συνηθισμένος, τουρμπέ, που μεταφράζεται μαυσωλείο, αλλά που κανωνικά σημαίνει ανάχωμα (από το τουράμπ) και διασώζει την αρχαία ιδέα του τύμβου.

[←75]: Το παιχνίδι μαΐλ περιγράφεται πιο κάτω στον 2ο τόμο: Ταξίδι από το Ναχσιβάν στην Ταμπρίζ. Τέχνες και χειροτεχνία, προμήθειες, φρούτα, ποτά, κήποι κ.λπ.

[←76]: Σημείωση φον Χάμερ-Πούργκσταλ: Ο κήπος και το νεκροταφείο έχουν μετατραπεί από τότε σε αποβάθρες και υπόστεγα. Ο ίδιος ο συγγραφέας αυτών των γραμμών είδε τα τελευταία δέντρα να κόβονται και τις τελευταίες ταφόπλακες να αφαιρούνται, την εποχή του Καπουδάν Χουσεΐν Πασά.

[←77]: Σημείωση von Hammer Purgstal: Από αυτό το όνομα της Sanapula προέρχεται ίσως το όνομά του το Bagno, αν όχι από ένα λουτρό.

[←78]

[←79]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Στο ίδιο μοναστήρι βρίσκεται και ο τάφος του κόμη ντε Μπονεβάλ.

[←80]: Πρόκειται φυσικά για παραλλαγή του αρχαιότατου μύθου της Διδούς. Στην ελληνική μυθολογία η Διδώ ήταν πριγκίπισσα της Τύρου. Ύστερα από ενδοοικογενειακές συγκρούσεις για τον θρόνο, η Διδώ, παρέλαβε τους θησαυρούς του νεκρού πια συζύγου της, επιβιβάστηκε σε πλοίο μαζί με μερικούς ακόλουθούς της και έφτασε στις ακτές της Λιβύης, όπου ζήτησε από τους ντόπιους να της επιτρέψουν να χτίσει στην ακτή μία πόλη. Δέχτηκαν, υπό τον όρο ότι η πόλη θα καταλάμβανε τόση έκταση, όση το τομάρι ενός βοδιού. Η Διδώ έκοψε το τομάρι σε τόσο λεπτές λωρίδες, που ενώνοντας τη μία με την άλλη μπόρεσε να κυκλώσει χώρο που αρκούσε για να κτίσει την Καρχηδόνα και την ακρόπολή της.

[←81]: Ο σουλτάνος σχεδίασε την κάτοψη τού φρουρίου με τη μορφή τού ονόματος τού προφήτη Μωάμεθ γραμμένου στα αραβικά [Μουχάμαντ]. Προφανώς το έκανε για να τιμήσει και τον εαυτό του. Στην αραβική γραφή, τα γράμματα μιας λέξης ενώνονται μεταξύ τους και από τις δύο πλευρές με κοντές οριζόντιες γραμμές. Στη γραφή αυτή υπάρχουν τρία μακρά φωνήεντα, ενώ τα βραχέα φωνήεντα δεν εμφανίζονται σε αυτήν. Η λέξη Μουχάμαντ, που δεν έχει μακρά φωνήεντα, γράφεται λοιπόν στα αραβικά με τέσσερα σύμφωνα: μ, χ, μ και ντ. Καθώς μιμ είναι το γράμμα μ, χα είναι το γράμμα χ και νταλ είναι το γράμμα ντ, η διαδοχή των γραμμάτων στη λέξη αυτή είναι μιμ-χα-μιμ-νταλ, όπως αναφέρει ο συγγραφέας.

[←82]: Ωστόσο, μιμ + χα + μιμ + νταλ = 24 + 26 + 24 + 8 = 82 (https://en.wikipedia.org/wiki/Arabic_alphabet)

[←83]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Πιθανότατα πρόκειται για παρεμβολή κάποιου αντιγραφέα και όχι του ίδιου του συγγραφέα.

[←84]

[←85]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Χαρέμι σημαίνει οτιδήποτε ιερό, η πρόσβαση στο οποίο απαγορεύεται στους βλάσφημους. Σημαίνει επομένως όχι μόνο το γυναικεῖον ή διαμέρισμα γυναικών, και τις κυρίες του σπιτιού (ακόμη κι αν είναι μόνο μία), αλλά και τον ιερό περίβολο κάθε τζαμιού, γιατί ο ιερός περίβολος της Καάμπα έτσι ονομάζεται. Επομένως τα δύο χαρέμια εδώ είναι τα δύο ιερά της Μέκκας και της Μεδίνας.

[←86]: Να μπουν δηλαδή στον Βόσπορο από βορρά, από τη Μαύρη Θάλασσα.

[←87]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Γιορός είναι απλώς η παραφθορά του ονόματος του Δία (Ζεύς Οὔριος), του οποίου ο ναός βρισκόταν σε αυτό το βουνό. Ο τάφος του Γίγαντα, που ονομάστηκε του Τζοσούα [Ιησού του Ναυή] στους τουρκικούς θρύλους, φαίνεται ότι ήταν εκείνος του Αμύκου που σκοτώθηκε από τους Αργοναύτες. Ίσως το ευρωπαϊκό όνομα του όρους του Γίγαντα να αποτελεί μετάφραση του Riesenberg, όνομα που θα μπορούσε να είχε δοθεί σε αυτό το μέρος από Γερμανούς και Ούγγρους αιχμαλώτους, από τους οποίους το από κάτω ακρωτήριο ονομάζεται ακρωτήριο των Ούγγρων. Το Γιορός το έκαναν Riese.

[←88]

[←89]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Εδώ υπάρχει μεγάλη σύγχυση στη χρονολόγηση. Ο Χαρούν αλ-Ρασίντ πέθανε το έτος Εγείρας 194 και η εκστρατεία του στο Σκουτάρι καταγράφεται από τον Χατζή Χαλίφα, στις χρονολογικές πινακίδες του, ότι έλαβε χώρα το έτος 166. Ο θάνατος του Σιντ-αλμπατάλ, του αληθινού αραβικού Σιντ, που γίνεται εδώ από λάθος σύγχρονος του Χαρούν αλ-Ρασίντ, συνέβη το έτος Εγείρας 122, όταν χαλίφης ήταν ο Χεσάμ των Ουμαγιάντ. Το έτος 245 (859) πράγματι καταγράφεται από τους Βυζαντινούς συγγραφείς μια αραβική εκστρατεία με επικεφαλής έναν Άραβα ηγεμόνα ἀμηρᾶ (εμίρη), βλέπε Continuat. Constant. που νικήθηκε από τον Petrone (βλέπε Simon Logotheta και Cedrenus και Abulfeda). Ο Reiske παρατηρεί σε ένα σημείωμα, ότι υπάρχει διαφορά δεκαεπτά ετών μεταξύ των Ελλήνων και των Αράβων ιστορικών σχετικά με αυτό το γεγονός, κάτι που όμως δεν είναι έτσι, επειδή το πέμπτο (έκτο έτος του Μιχαήλ ΣΤ’), που λανθασμένα ορίστηκε ως το 846 της χριστιανικής εποχής, αντιστοιχεί στο 861, δηλαδή στο 247 της Εγείρας, ώστε να συμφωνούν όλα.

[←90]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Η δεύτερη εκστρατεία του Χαρούν αλ-Ρασίντ κατά της Ελλάδας καταγράφεται από τον Χατζή Χαλίφα το έτος 182 (798) και η τρίτη του το έτος 187 (802), όταν λέγεται ότι απέσπασε φόρο τιμής από τον Έλληνα αυτοκράτορα Νικηφόρο Β’ (τον οποίο ο θρύλος κρεμάει στο καμπαναριό της Αγίας Σοφίας). Αυτές οι εκστρατείες του Χαρούν καταγράφονται επίσης από τον Elmacinus (σελ. 118, 119), ενώ ο Θεοφάνης αναφέρει την ήττα των Αράβων στο Καρασούμ. Αλλά οι Άραβες, οι οποίοι, σύμφωνα με τον Χατζή Χαλίφα και τον Elmacinus, κατέλαβαν την πόλη Σογούτ ή Σιφσάφ (Θηβασία) δεν την κράτησαν για πολύ, καθώς ο Θεοφάνης και ο Κεδρηνός το έτος 804 την κατονομάζουν μεταξύ εκείνων που επισκευάστηκαν με εντολή του αυτοκράτορα.

[←91]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Μεσκίν (ιταλικά meschino και γαλλικά mesquin) σημαίνει, όπως αποδεικνύεται από αυτό το απόσπασμα, αρχικά, λεπρός.

[←92]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Το σερενγκουΐζ, εξέγερση πόλης, είναι περιγραφικό ποίημα για μερικές εντυπωσιακές ομορφιές, καθεμιά από τις οποίες υποτίθεται ότι με τη γοητεία της ξεσηκώνει ολόκληρη την πόλη σε εξέγερση. Πολύ στενή μίμηση αυτού του είδους των ποιημάτων έχει δώσει ο μεταφραστής στα ποιητικά αλμανάκ της Βιέννης του 1813 και του 1814 με το Stadtaufruhr του.

[←93]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Ο κήπος του Σεράι, που σχεδιάστηκε από τον Γερμανό κηπουρό, M. Bose κατά τη βασιλεία του σουλτάνου Σελήμ Γ’, δεν βρίσκεται στον ίδιο χώρο στον οποίο ο σουλτάνος Σουλεϊμάν δημιούργησε αυτόν τον απαράμιλλο κήπο, στον οποίο μπαίνει κανείς από την πόρτα του κήπου και αποτελείται κυρίως από ψηλά πλατάνια και κυπαρίσσια, που φαίνονται από μακριά, διάσπαρτα ανάμεσα στους επίχρυσους τρούλους και τους πυργίσκους.

[←94]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Μόσλεμ είναι το όνομα του οπαδού της οικογένειας Αμπάς, στον οποίο οφείλεται κυρίως η καταστροφή των Ουμαγιάντ και η εγκαθίδρυση των Αββασιδών. Παριστάνεται να κρατάει τσεκούρι ως λυτρωτής από την τυραννία. Το τσεκούρι το έφεραν επίσης οι δικαστές σε ορισμένα μέρη, με την ιδιότητά τους ως χακίμ-σερι ή νομικών διοικητών, αν και ποτέ δεν είχαν την εκτελεστική εξουσία, η οποία ανατίθεται στα χέρια του ζάμπιτ, δηλαδή της πολιτικής ή στρατιωτικής εξουσίας.

[←95]: Κοράνι 30.2-3: Νικήθηκαν οι Ρωμιοί. Σε μια γη πολύ κοντινή…

[←96]: Κοράνι …

[←97]: Τα Şehrengiz είναι έργα που περιγράφουν μια πόλη και τις ομορφιές της στη λογοτεχνία του ντιβάν. Στην αρχή των έργων αυτών παρέχονται πολύ γενικές πληροφορίες για την πόλη και επαινείται η πόλη. Μερικές φορές, δίνονται μια ή δύο περιγραφές σε δίστιχα για τις ομορφιές μιας πόλης.

[←98]: Τούντζα: Ο κύριος παραπόταμος του Έβρου που διατρέχει Βουλγαρία και Τουρκία.

[←99]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτή είναι νέα και εντυπωσιακή απόδειξη, ότι από όλες τις πολυάριθμες αραβικές ιστορίες και μυθιστορήματα, για τα οποία τίποτε δεν είναι γνωστό στην Ευρώπη εκτός από τις «Χίλιες και Μία Νύχτες», το μυθιστόρημα αραβικού ιπποτισμού, που ονομάζεται «Η Ιστορία του Αντάρ», είναι μακράν το πιο ενδιαφέρον, γιατί αγκαλιάζει την εποχή αμέσως πριν από τον Μωάμεθ, ο οποίος χαιρόταν με αυτές τις ιστορίες και συναγωνιζόταν τη δόξα του Αντάρ ως ποιητή και πολεμιστή. Υπάρχει ένα μόνο αντίγραφο (αρχικά τριαντατρείς τόμοι, αλλά τώρα δεμένοι σε επτά φύλλα) στην Αυτοκρατορική Βιβλιοθήκη της Βιέννης, το οποίο βρήκε ο μεταφραστής στο Κάιρο. Το αντίγραφο που αγόρασε ο κ. Χάμιλτον στο Χαλέπι χάθηκε σε ναυάγιο. Αν ο μεταφραστής είχε συμβουλευτεί μάλλον το γούστο του για διασκέδαση παρά εκείνο για χρήσιμη διδασκαλία, θα είχε δώσει πριν από αυτή τη μετάφραση μια σύνοψη εκείνου του πολύ ενδιαφέροντος μυθιστορήματος αραβικού ιπποτισμού, που περιέχει πιο πιστή εικόνα της αραβικής ζωής ακόμη και από τις «Χίλιες και Μία Νύχτες», αλλά πρόθεσή του είναι να το κάνει αυτό μετά την ολοκλήρωση της μετάφρασης του Εβλία, αν του δώσει ο Θεός ζωή και χρόνο.

[←100]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Η αληθινή λέξη για το νοσοκομείο είναι μπιμάρ-χανε, που από λάθος γράφεται γενικά τιμάρ-χανε και σημαίνει νοσοκομείο των τρελών. Τα γενικά νοσοκομεία ονομάζονται μουριστάν, στα περσικά ή στα αραβικά νταρές-σιφά, σπίτι της θεραπείας.

[←101]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτοί οι ιδιώτες κηπουροί μπαγντάν δεν πρέπει να συγχέονται με τους μποσταντζή ή βασιλικούς κηπουρούς, που φροντίζουν τους κήπους των ανακτόρων του σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη και την Αδριανούπολη, και που αποτελούν ένα είδος στρατιωτικής φρουράς. Μπάγ, κήπος, είναι η παλιά περσική λέξη, που βρίσκεται ήδη στη Μπαϋτοράπα της Σεμιράμιδος και διασώζεται στο όνομα της Βαγδάτης, αν και γράφεται χωρίς ελίφ.

[←102]: Κοράνι 7.19: Ω Αδάμ! Μείνε εσύ και η γυναίκα σου στον κήπο. Φάε λοιπόν από όπου θέλεις, αλλά μην πλησιάσεις αυτό το δέντρο, γιατί τότε θα είσαι από τους άδικους.

[←103]: Chorek is a kind of butter-cake covered with sesamum.

[←104]: Borek is a kind of pastry or pie.

[←105]

We saki hum rebbihim sherdban tahuran

Ena ataindk Al-kevther.

We min al mai kullun sheiyun hai.

[←106]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Όσοι συμμετείχαν στην εκστρατεία της Αιγύπτου θα θυμούνται καλά τον ήχο αυτών των λέξεων, τις οποίες πρόφεραν οι γυναίκες σε κάθε χωριό, απ’ όπου περνούσαν οι Άγγλοι στη νικηφόρα πορεία τους προς το Κάιρο.

[←107]

[←108]: Κοινό νηματώδες θαλάσσιο γαλαζοπράσινο φύκι (Lyngbya majuscula).

[←109]: Κοράνι 2.275: Αυτοί που δέχονται τα κέρδη της τοκογλυφίας, δεν θα σηκωθούν (στην έσχατη μέρα) παρά μόνο, όπως σηκώνεται κάποιος μπερδεμένος στη τρέλα που τον έπιασε από το άγγιγμα του Σατανά, κι αυτό, γιατί είπαν. “Το εμπόριο είναι σαν την τοκογλυφία”. Ενώ ο Αλλάχ επέτρεψε το εμπόριο, κι απαγόρευσε τη τοκογλυφία. Κι όποιοι παραιτούνται (απ’ αυτή), διότι υπάκουσαν τις οδηγίες του Κυρίου τους θα συγχωρεθούν για τα περασμένα (κέρδη), και την περίπτωσή τους θα την κρίνει ο Αλλάχ. Όποιοι όμως επαναλάβουν (το παραπτωμα), τότε θα γίνουν όλοι τους σύντροφοι της Φωτιάς, όπου και θα παραμείνουν για πάντα.

[←110]: Κοράνι 16.68: Κι έχει εμπνεύσει ο Κύριος σου στις Μέλιοοες: “Να οικοδομήσεις τα κελιά σας οτα βουνά και στα δέντρα και σ’ ό,τι φτιάχνουν οι (ανθρώπινες) από κατοικίες. [69] Έπειτα να τρώγετε απ’ όλα τα φρούτα (της γης) και να βρίσκετε μ’ επιδεξιότητα τους ευρύχωρους δρόμους του Κυρίου σου”. Βγάζει απ’ τα σπλάχνα της ένα ποτό, – με διαφορετικά χρώματα, που είναι θεραπευτικό για τους ανθρώπους. Πραγματικά σ’ αυτό υπάρχει σημείο για εκείνους τους ανθρώπους που σκέπτονται.

[←111]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Το κασάπ είναι η πιο συνηθισμένη λέξη για τον χασάπη, αν και το τζεζάρ χρησιμοποιείται εξίσου, ιδιαίτερα στη Συρία και την Αίγυπτο.

[←112]

Χρούπιστα (Hurupişte), το Άργος Ορεστικό της Καστοριάς. Χατζή Χαλίφα, Rumeli und Bosna, 98: Horpischta.

[←113]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτή η θρησκευτική λατρεία για τα κρεμμύδια και το σκόρδο είναι πολύ αξιοσημείωτη ως λείψανο αιγυπτιακής ειδωλολατρίας.

[←114]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Η κραυγή είναι Εγί σαριμσάκ τζάνε σαριλσάκ, που είναι ένα είδος από εκείνες τις παράξενες λέξεις που ονομάζονται μάνα και όχι σελάμ (όπως έχει πει λανθασμένα η Λαίδη Ουόρτλεϊ Μόνταγκι). Η φράση με ομοιοκαταληξία θεωρείται ως η σημασία της στη γλώσσα των λουλουδιών ή των φρούτων. Το σκόρδο σημαίνει επίσης το ίδιο ως τζάνε σαριλσάκ, «Ω! Αν μπορούσαμε να κρατήσουμε στην αγκαλιά μας την ψυχή!»

[←115]

[←116]: Η λακέρδα δεν είναι διαφορετικό ψάρι αλλά παστή παλαμήδα.

[←117]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτές οι δύο λέξεις είναι οι κλαπωτός (clavatus) και σύρμα των Βυζαντινών. Βλέπε Du Cange, Gloss. inf. graec.

[←118]

Σημείωση von Hammer-Purgstal: Rosenöl, oder Sagen und Kunden des Morgenlands aus arabischen, persischen und türkischen ruellen gesammelt. Stuttgard bei Cotta, 1813, I, σελ. 49.

Στην Εβραϊκή και την Ισλαμική παράδοση ο Νεμρώδ πέταξε τον Αβραάμ στην πυρά για να τον θυσιάσει, αλλά το παρ’ ολίγον θύμα σώθηκε, επειδή ο Θεός μεταμόρφωσε την πυρά σε νερό και τα κάρβουνα σε ψάρια

[←119]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Ζόρεχ, το όνομα της Αφροδίτης στα αραβικά (προέρχεται από το ινδικό Σούκρο), είναι η Ζαρῆτις του Ησύχιου, και ίδια με την Αναχίντ των Περσών, που είναι η Ἀναΐτις του Ηροδότου. Σύμφωνα με την Ανατολική μυθολογία κατοικεί στο πρωινό αστέρι παίζοντας τη λύρα, οι χορδές της οποίας είναι οι ακτίνες του ήλιου, καθοδηγώντας τη χορωδία των άστρων και συντονίζοντας την αρμονία των σφαιρών, που εισήγαγε ο Πυθαγόρας από την Ανατολή στην Ελλάδα.

[←120]: Στα τουρκικά leblebi είναι το ψητό ρεβίθι, αλλά ο Πούργκσταλ σημειώνει Italice, piselli, δηλαδή στα ιταλικά μπιζέλι (αρακάς).

[←121]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Το ευρωπαϊκό σαγρέ προέρχεται από το τουρκικό σαγρί, όπως το σαφιάν από το σαχτιάν. Το κορντοβάν που προέρχεται από την Κόρδοβα είναι επίσης δερμάτινο προϊόν που προερχόταν από την Ανατολή και εισήχθη από τους Άραβες.

[←122]: Μαλακώνω χάλυβα, βάπτω χάλυβα

[←123]: Μπερντάχι στίλβωση

[←124]: Ξύλινα σπίτια

[←125]: Κοράνι 21.69: Είπαμε (τότε Εμείς): “Ω! Φωτιά! Να είοαι κρύα κι ασφάλεια στον Αβραάμ”!

[←126]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Το λογοπαίγνιο αφορούσε τη λέξη ντεγκνέκ, που σημαίνει ραβδί, χτύπημα και επίσης μια οργιά σύρματος.

[←127]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Από το αραβικό σίκε προέρχεται το ιταλικό ζέκκα.

[←128]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτό το σημείο είναι πολύ ενδιαφέρον σχετικά με την επικρατούσα μόδα των φυλακτών, τα οποία, από εκείνους που δεν μπορούν να διαβάσουν, γενικά συγχέονται με τις σφραγίδες. Στις σφραγίδες πρέπει να είναι χαραγμένο το όνομα του κατόχου [ιδιοκτήτη]. Τα φυλαχτά περιέχουν μόνο τα ονόματα του Θεού ή μορφές προσευχής. Τα φυλαχτά προέρχονται από τους Χαλδαίους, αν και πιθανότερα πρέπει να αναζητηθούν στην Ινδία, όπου η γαμήλια τελετή γίνεται κρεμώντας το τάλι (είδωλο ή κάτι άλλο) στον λαιμό της γυναίκας.

[←129]: Ανθρακικό νάτριο

[←130]: Κοράνι 8.17: Δεν είστε εσείς που τους σκοτώσατε, αλλ’ ο Αλλάχ τους σκότωσε. Και δεν είσαι εσύ που έριξες, αν την έριξες, αλλά ο Αλλάχ την έριξε, για να δώσει καλή αμοιβή στους πιστούς με ευεργετική δοκιμασία.

[←131]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Φαίνεται ότι το νόημα είναι ότι είναι παράνομο να εκτρέφονται ταχυδρομικά περιστέρια Βαγδάτης απλώς για ευχαρίστηση, επειδή το κόστος της διατήρησής τους είναι καταστροφικό για τους ερασιτέχνες.

[←132]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Ο μύθος του Χάροντος φαίνεται ότι προήλθε από την Αίγυπτο, όπου το πορθμείο για τα πτώματα ήταν εγκατεστημένο στη λίμνη που τώρα ονομάζεται Μπιρκέτ-ουλ-καρούν, ενώ το κέρμα που πληρωνόταν στον Χάροντα έχει προφανώς κάποια σχέση με τη φήμη της αλχημικής ικανότητας και του τεράστιου πλούτου του Καρούν.

[←133]

Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτό το πιο αξιοσημείωτο απόσπασμα δείχνει ότι τα αιγυπτιακά ταξίδια του Εβλία, με τα οποία έμαθα για πρώτη φορά το όνομα του συγγραφέα, αφού τα είχα δει ήδη από το έτος 1799, στη βιβλιοθήκη του σουλτάνου Αμπντούλ-Χαμίντ, αποτελούσαν τον τρίτο τόμο, ο οποίος δεν υπάρχει στο αντίγραφο από το οποίο έγινε αυτή η μετάφραση, μεταξύ του πρώτου και του δεύτερου, αν και είναι και οι δύο δεμένοι μαζί σε ενιαίο βιβλίο. Όλες οι έρευνες που έκανα έκτοτε για τα αιγυπτιακά ταξίδια του Εβλία στη βιβλιοθήκη του Αμπντούλ-Χαμίντ, στις πωλήσεις και στην αγορά βιβλίων στην Κωνσταντινούπολη έχουν αποδειχθεί άκαρπες. Ούτε μπόρεσα να μάθω αν υπήρχε κάποιος επόμενος τόμος των τεσσάρων που δημοσιεύτηκαν εδώ, αλλά νομίζω όχι, τα ευρωπαϊκά του ταξίδια δεν έχουν γραφτεί ή έχουν χαθεί.

Δική μας σημείωση:

[←134]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Οι διαφορετικές λέξεις για τη μουσελίνα που τυλίγεται γύρω από το τουρμπάνι (καούκ) είναι στα περσικά ντουλμπέντ, στα αραβικά ιμάμε και στα τουρκικά σαρίκ. Από την πρώτη προέρχεται η λέξη τουρμπάνι.

[←135]: Σεχρενγκουΐζ: Πανηγυρικοί που υμνούν όλους τους ωραίους ή τις ωραίες, καθένας από τους οποίους είναι ικανός να οδηγήσει μια ολόκληρη πόλη σε επανάσταση με την επίδραση της γοητείας του.

[←136]: Χατζή Χαλίφα, Rumeli und Bosna, 98: Serfidsché

[←137]: Για παράδειγμα, Ευγενία Δρακοπούλου, Η πόλη της Καστοριάς τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή εποχή (12ος-16ος αι.) (Αθήνα 1997), σελ. 105.

[←138]: Χατζή Χαλίφα, Rumeli und Bosna, 97: Gölkesrje

[←139]: Στράντζα ή Ιστράντζα: ορεινός όγκος στη νοτιοανατολική Βουλγαρία και στο ευρωπαϊκό τμήμα της Τουρκίας.

[←140]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Ίσως «κατασκευαστές δερμάτινης σόλας».

[←141]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Από το μπενγκ, που αλλιώς ονομάζεται χασίσε, προέρχεται το όνομα του υοσκύαμου, του νηπενθοῦς του Ομήρου, καθώς και το όνομα των Ασσασίνων, που νανούριζαν με αυτό τους θιασώτες τους στις εκστάσεις του ουρανού και της γης.

[←142]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Οι τουρμπανάδες θεωρούνται γιαμάκ ή βοηθοί των κουρέων, επειδή η δουλειά τους ανήκει στην κομμωτική, με τον ίδιο τρόπο που οι κουρείς μας είναι και κομμωτές.

[←143]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Αυτά τα επτά κομμάτια πανοπλίας, απαραίτητα για την πλήρη ενδυμασία ενός ιππότη, είναι το κράνος, ο θώρακας, η ασπίδα, το σπαθί, το ρόπαλο, το τόξο και το σκοινί για να πιάνουν τον εχθρό ζωντανό, όπως κάνουν στην πραγματικότητα οι Κοζάκοι.

[←144]: Ο «μανδύας» αμπάγια ή αμπά που φορούν ορισμένες γυναίκες σε μέρη του μουσουλμανικού κόσμου.

[←145]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Sonderbarsten, Allerheiligsten, Allerseligsten, Jungfrau Maria Hilf auf den. Παρόλο που αυτές οι γερμανικές λέξεις, τις οποίες μόνο εγώ θα μπορούσα να αποκρυπτογραφήσω με την κατεστραμμένη τουρκική ορθογραφία τους, δεν είναι μετάφραση ψαλμού, αλλά όπως φαίνεται, μάλλον ανάμνηση του ύμνου των Καθολικών εκκλησιών στην ευλογία με το μυστήριο, ωστόσο αποτελούν νέα απόδειξη της διαρκούς αξιοπιστίας του Εβλία, ο οποίος αφηγείται ως αξιόπιστος μάρτυρας όσα είδε και άκουσε στα ταξίδια του, εκτός από λάθη, όπου η μνήμη του ή η γνώση του διαπιστώνεται ελαττωματική. Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι μιλά τόσο νωρίς για τη συγγένεια μεταξύ της περσικής και της γερμανικής γλώσσας.

[←146]: Η ελληνιστική Έδεσσα της Μεσοποταμίας, αργότερα Ρούχα, Ούρχα, Ούρφα, σήμερα Σανλιούρφα στην Τουρκία.

[←147]

Σημείωση von Hammer-Purgstal: Δεν ξέρω πού να ψάξω για αυτή την πόλη και αυτή τη χώρα. Αν και αναφέρεται στα αιγυπτιακά ταξίδια, δεν σημαίνει ότι αυτή η πόλη πρέπει να αναζητηθεί στην Αίγυπτο, αφού πραγματοποίησε την περιοδεία του στην Αίγυπτο πολύ νωρίτερα.

Δική μας σημείωση: Khuzestan

[←148]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Σιτάρ (τρεις χορδές) είναι το αρχικό όνομα της κιθάρας, τσαρτάρ το όργανο με τέσσερις, σεντζτάρ με πέντε και σεστάρ με έξι. Το όνομα του τσέμπαλου τσενκ, είναι το ίδιο με το όνομα του κοχυλιού που είναι πάντοτε χαρακτηριστικό του Βισνού, και από το οποίο προέκυψε ένα μουσικό όργανο, όπως από το Τεστούντο, τη λύρα του Ερμή.

[←149]

Εδώ ακολουθούν τα ονόματα των πιο διάσημων μίμων στην Κωνσταντινούπολη κατά τη βασιλεία του σουλτάνου Μουράτ Δ’ και η ιστορία του Κορ Χασάν.

[←150]: Αρλεκίνο και Πανταλόνε κατά τον von Hammer-Purgstal.

[←151]: Σημείωση von Hammer-Purgstal: Μιρκελάμ, ο πρίγκιπας του λόγου. Εγκώμιο μεγάλων ρητόρων και ποιητών. Σε μίμησή του, έδωσα το ίδιο επίθετο «Fürst der Rede» στον Σπένσερ, στην αφιέρωση της μετάφρασης των σονέτων του στα γερμανικά, Βιέννη, 1816.