<-11. Ταξίδι στη Γεωργία

13. Ερζερούμ-Κωνσταντινούπολη->

12. Ταξίδι στο Ερεβάν το έτος 1057 (1647)

Από το Ερζερούμ δώδεκα ώρες στα ανατολικά είναι το κάστρο του Χασάν Καλέ [Hasankale, Pasinler]¹⁶⁹ που έχει ήδη περιγραφεί. Και πιο πέρα στα ανατολικά, μέσω της πεδιάδας του Πάσσιν, είναι το χωριό Μπαντίλ Τζοβανλί,¹⁷⁰ αρμενικό χωριό. To περάσαμε και φτάσαμε σε εννέα ώρες στον σταθμό του Μεϊνταντζίκ.¹⁷¹ Οι κάτοικοι είναι όλοι Αρμένιοι. Δέκα ώρες πιο πέρα είναι το κάστρο του Μιτσινγκίρτ [Micingirt]¹⁷² στην επαρχία του Ερζερούμ, τετράγωνο κάστρο σε ασβεστολιθικό βράχο, το οποίο έχει ντιζντάρ και εκατόν πενήντα άνδρες, διακόσια σπίτια, αλλά όχι αγορά. Έχει τζαμί του σουλτάνου Σουλεϊμάν Χαν, χωρίς κήπο. Περάσαμε προς τα ανατολικά μέσα από την κοιλάδα του Χάντερε, δίπλα από το ερειπωμένο μοναστήρι που ονομάζεται «οι επτά εκκλησίες», μέσα από στενό πέρασμα και στη συνέχεια προς τα δυτικά από ανθισμένο λιβάδι για έξι ώρες στο κάστρο Μπαρντούζ,¹⁷³ στο έδαφος του Καρς, που χτίστηκε από την κυρία Κερίμ-ουντ-ντίν, κόρη του βασιλιά Αζ-ουντ-ντίν της δυναστείας των Ακ-κογιουνλού. Επιγραφή με χρονολογία είναι γραμμένη στην πύλη. Υπάρχει ντιζντάρ και εκατόν πενήντα άνδρες σε φρουρά, μικρό λουτρό, αλλά όχι κήπος. Από εδώ προχωρήσαμε νότια στο κάστρο του Γκετζκεράν¹⁷⁴ που χτίστηκε από τον Νουσιρβάν. Αυτή είναι η παλιά πόλη του Ντουντεμάν Γκετζκεράν, η οποία αναφέρεται στις αρχαίες ιστορίες των πολέμων των Πίζεν και Εφρασιάμπ. Καταστράφηκε από τον Ουλάγου την ίδια εποχή με τη Βαγδάτη, αλλά άκμασε και πάλι υπό την κυβέρνηση του Καρά Γιουσούφ Σαχ της οικογένειας των Καρά Κογιουνλού. Ο Τιμούρ την κατέστρεψε και πάλι. Κατακτήθηκε από τον Λάλα Καρά Μουσταφά Πασά και τώρα ανήκει στην κυβέρνηση του Καρς. Είναι τετράγωνο κάστρο. Το χας του μπεγκ ανέρχεται σε 15.350 άσπρα. Σύμφωνα με τον κανόνα του σουλτάνου Σουλεϊμάν υπάρχουν 2.200 άνδρες, συμπεριλαμβανομένων των στρατιωτών του μπεγκ. Υπάρχει ένας ντιζντάρ, ένας αγάς των αζάπηδων και των Γκονουλί με τριακόσια άτομα σε φρουρά, ένας δικαστής των 150 άσπρων, 1.200 σπίτια καλυμμένα με χώμα, τρία μικρά τζαμιά και 40 έως 50 καταστήματα. Οκτώ ώρες πιο πέρα προς τα ανατολικά φτάσαμε στο παραμεθόριο φρούριο των Οθωμανών, το κάστρο του Καρς.¹⁷⁵ Υπάρχουν τρεις πόλεις με αυτό το όνομα. Η μία είναι στη Σιλέφκα [Σελεύκεια], το Καρς του Καρατασλίκ. Η δεύτερη, η Καρς του Μαράς και η τελευταία αυτή του Ντουντεμάν, η οποία είναι η παρούσα. Στην εποχή του Μουράτ Γ’ κατακτήθηκε από τον Λάλα Καρά Μουσταφά Πασά. Η επισκευή αυτής της πόλης μετά την καταστροφή της από τους Πέρσες αναλήφθηκε από τους Οθωμανούς στρατηγούς και με την ευκαιρία αυτή βρέθηκε μεγάλη τετράγωνη μαρμάρινη πλάκα, την οποία τοποθέτησαν στην πύλη που κοιτάζει προς τα νοτιο-ανατολικά και η οποία είχε την ακόλουθη επιγραφή: «Αυτό το κάστρο χτίστηκε υπό τον βεζίρη Φιρούζ Ακάι την εποχή του σουλτάνου Αζ-ουντ-ντίν και επισκευάστηκε από την κόρη του σουλτάνα Καρίμ-ουντ-ντίν. Ας φωτίζει ο Θεός τον τάφο της!» Ο Λάλα Πασάς ο οποίος είναι ο τελευταίος οικοδόμος του Καρς, τοποθέτησε όμως την πέτρα στο τείχος, από σεβασμό για τους αρχαίους χτίστες του. Ο Λάλα Πασάς το επισκεύασε σε εβδομήντα ημέρες και μέσα σε αυτόν τον χρόνο ολοκλήρωσε και τον εφοδιασμό του με πυρομαχικά. Ένας στρατιώτης ήρθε να του αφηγηθεί όνειρο που είδε και το οποίο ήταν το εξής. Ένας γέρος εμφανίστηκε σε αυτόν, λέγοντάς του ότι το όνομά του ήταν Αμπούλ Χασάν Χαρκανί, ότι ήταν θαμμένος εδώ και ότι αν σκαβόταν πηγάδι στα πόδια του, θα έβλεπαν θαυμάσια πράγματα. Έβαλαν αμέσως εκατό περίπου εργάτες να σκάψουν το πηγάδι και βρήκαν τάφο από κόκκινο γρανίτη, στον οποίο ήταν γραμμένο: «Είμαι ο μάρτυρας Σαΐντ Χαρκανί». Βρέθηκε πολύ φρέσκος, με το αίμα να ρέει ακόμη από το δεξί του χέρι. Ο τάφος ξανασκεπάστηκε μέσα σε προσευχές και ο Λάλα Πασάς έχτισε πάνω του μοναστήρι. Η κυβέρνηση του Καρς έχει δοθεί σε διαφορετικές χρονικές στιγμές σε βεζίρηδες με τρεις αλογοουρές ως χρήμα σε είδος (αρπαλίκ). Το χας είναι 60.000 άσπρα. Στο παρελθόν ανήκε στην κυβέρνηση του Ερζερούμ, αλλά είναι πια ξεχωριστή επαρχία με την προσθήκη του Πάσσιν. Υπάρχουν επτά σαντζάκια, ένας κεχαγιάς και εμίν του ντεφτέρ, ένας ντεφτερντάρ του ταμείου και των τιμαρίων, αλλά όχι κιατίμπ κεχαγιάς και εμίν των τσαούσηδων. Τα σαντζάκια του είναι: Μικρό Αρνταχάν, Χοτζουτζάν, Ζαρσάντ, Γκετζεβάν, Καγιζμάν, Βερισάν και Καρς, η έδρα του πασά. Υπάρχουν επτά ζιαμέτ και εκατόν δύο τιμάρ, 3.000 εκλεκτοί στρατιώτες μαζί με τους τζεμπελή και τους στρατιώτες του πασά, συνταγματάρχης, λοχαγός, δικαστής με 300 άσπρα, ντιζντάρ, αγάς επτά λόχων αζάπηδων και αγάς των γενίτσαρων, ντουφεξήδες και πυροβολητές. Οι συνταγματάρχες κατοικούν ως επί το πλείστον στο Ερζερούμ. Η φρουρά αποτελείται από 1.500 εξαιρετικούς άνδρες. Οι φρουρές των Βαν, Καρς και Αχάτσκα είναι αναμφισβήτητα γενναίοι άνδρες. Οι αμοιβές τους συλλέγονται από την παραγωγή των πορθμείων στο Μπιρετζίκ επί του Ευφράτη και από τα χωριά Σουρούτζ και Μπομπούτζ στο Χαλέμπ, που ανέρχονται ετησίως σε 70.000 άσπρα. Η κυβέρνηση του Καρς χωρίζεται σε δέκα δικαιοδοσίες και οκτώ περιοχές. Υπάρχει σεϊχουλισλάμ (μουφτής), νακίμπ-αλ-ασράφ (επικεφαλής των εμίρηδων) και άλλοι επιφανείς άνδρες.

Μέγεθος του κάστρου του Καρς

Σε απόσταση βολής κανονιού στη βόρεια πλευρά βρίσκεται ψηλό βουνό, στους πρόποδες του οποίου αυτό το φρούριο υψώνεται σε ξεχωριστό λόφο. Το κάτω κάστρο βρίσκεται στην πεδιάδα και έχει πέντε ισχυρά τείχη. Η πύλη του εξωτερικού ή κατώτερου κάστρου κοιτάζει προς τα ανατολικά και αυτή του εσωτερικού ή άνω κάστρου προς τα δυτικά. Υπάρχει μόνο το σπίτι του διοικητή και στρατώνες για τη φρουρά διακοσίων ανδρών. Όχι λουτρό, αγορά ή οποιοδήποτε αξιόλογο κτίριο. Η κάτω πόλη ή προάστιο περιβάλλεται από δύο ισχυρά τείχη και έχει τρεις σιδερένιες πύλες που είναι διακοσμημένες με κάθε είδους πανοπλία. Μία από αυτές τις πύλες στα δυτικά είναι η πύλη του νερού, που ονομάζεται επίσης πύλη των στρατευμάτων, κοιτάζοντας προς το Ερζερούμ. Η δεύτερη ή η μεσαία πύλη ανοίγει προς το Καγιζμάν. Η τρίτη προς τα ανατολικά είναι η πύλη του Μπεχράμ-πασά, που ανοίγει προς Ερεβάν. Φύλακες φρουρούν όλη τη νύχτα, ανάβοντας πυρσούς και λυχνίες. Το κάτω κάστρο περιβάλλεται από λίμνη αντί για τάφρο, η οποία το περικυκλώνει από τη μεσαία πύλη μέχρι την πύλη του Μπεχράμ-πασά και έτσι είναι αδύνατο να καταληφθεί το φρούριο. Υπάρχουν 220 ισχυροί πύργοι και 2.080 πολεμίστρες. Η περίμετρος του συνόλου είναι 5.700 βήματα. Τα κτίρια αποτελούνται από 3.000 σπίτια, σαρανταεπτά τζαμιά, σε οκτώ από τα οποία τελείται προσευχή την Παρασκευή. Το πιο αξιοσημείωτο είναι εκείνο του σεΐχη Χασάν Χαρκανί, που χτίστηκε από τον Λάλα Πασά. Το τζαμί του Βαΐζ Εφέντη στην πύλη νερού. Το μεγάλο τζαμί του Σουλεϊμάν Εφέντη, το οποίο παλαιότερα ήταν εκκλησία. Το τζαμί του Χουσεΐν κεχαγιά που ονομάζεται κόκκινη εκκλησία. Το τζαμί του Ομάρ Εφέντη, το οποίο καταστράφηκε όταν οι Πέρσες κατέλαβαν το κάστρο και μόνο και μόνο λόγω του ονόματος του Ομάρ το μετέτρεψαν σε στάβλο. Το τζαμί του Καλτακτζή-Ζάντε, στην πύλη του Μπεχράμ-Πασά. Το τζαμί του Μπεϊράμ Τσελεμπή -Ζάντε. Και στη νότια πλευρά της πόλης απέναντι από τη γέφυρα, το τζαμί του Εμίρ Γιουσούφ Πασά, όλα καλυμμένα με επίπεδες στέγες. Υπάρχουν δεκαοκτώ σχολεία για αγόρια, αλλά δεν υπάρχουν σχολές για διαλέξεις σχετικά με τις επιστήμες, οι οποίες γίνονται όλες στα τζαμιά. Μέσα από την πύλη νερού βρίσκεται το λουτρό του Εμίρ Γιουσούφ Πασά. Μέσα από τη μεσαία πύλη βρίσκεται το παλιό λουτρό. Δεν υπάρχουν σπίτια για ανάγνωση του Κορανίου ή της παράδοσης, ή για γεύματα των φτωχών, τους οποίους όμως φροντίζει καλά η ιδιωτική γενναιοδωρία. Δεν υπάρχει πέτρινο μπεζεστένι, αλλά διακόσια καταστήματα στα οποία υπάρχουν ινδικά και περσικά είδη. Δεν υπάρχουν κήποι και αμπελώνες, λόγω της χαμηλής θερμοκρασίας του κλίματος. Οι κάτοικοι είναι ζωντανό σύνολο ανθρώπων που κερδίζουν τα προς το ζην με τη γεωργία και το εμπόριο.

Ταξιδέψαμε από το Καρς δώδεκα ώρες προς βορρά, περάσαμε το χωριό Αρτζούκ και την κοιλάδα του Μπαγιρσάκ και τα θερινά καταλύματα (γιαγλά) των Ολγάρ, μήκους δώδεκα ωρών ταξιδιού. Είναι τρεις ημέρες ταξιδιού από εδώ μέχρι το κάστρο της Αχίσκα (αλλιώς Αχάσκα, Αχάτσκα). Από το Καρς στο Αρνταχάν είναι ταξίδι μιας ημέρας από τον δρόμο του Κόργα-μπαζάρ. Έφτασα τελικά στο αντικείμενο του ταξιδιού μου, το κάστρο του Γκιούλε [Γκιόλε] και την ίδια μέρα που μπήκα σε αυτό, διάβασα τα γράμματα του ευγενικού μας κυρίου, του πασά του Ερζερούμ, προς τους αγάδες του Γκιούλε, οι οποίοι δικαιολογήθηκαν, λέγοντας ότι «ποτέ δεν είχαν ενοχλήσει το περσικό καραβάνι και ότι ήταν συκοφαντία των κατοίκων του Καγιζμάν». Την επόμενη μέρα ανεβήκαμε στα άλογά μας, προχωρήσαμε για μία ολόκληρη μέρα προς τα νότια και φτάσαμε στο κάστρο του Καγιζμάν. Οι πόλεις και τα κάστρα στην προς Καάμπα πλευρά του Αράς θεωρείται ότι βρίσκονται στα σύνορα του Αζερμπαϊτζάν. Ο ποταμός Αράς πηγάζει δυτικά από τα βουνά Μπινγκιόλ (Χιλίων Λιμνών), ρέει προς τα ανατολικά, ενώνεται με τον ποταμό του κριθαριού (Αρπατσάι) και τον Ζένγκι. Το κάστρο του Καγιζμάν, που βρίσκεται στην προς Καάμπα πλευρά του Αράς, θεωρείται ότι βρίσκεται στα σύνορα του Αζερμπαϊτζάν, αλλά ανήκει στην οθωμανική κυβέρνηση του Καρς. Πήρε το όνομά του από την οικοδόμο του, μία από τις κόρες του Νουσιρβάν. Το πήρε από τα χέρια του Ουζούν Χασάν ο Σαχ Ισμαήλ και στη συνέχεια υποτάχθηκε στον σουλτάνο Σουλεϊμάν. Είναι έδρα σαντζακμπέη, του οποίου το χας ανέρχεται σε 200.000 άσπρα, 9 ζιαμέτ και 178 τιμάρ. Υπάρχουν εννιακόσιοι φεουδαρχικοί πολιτοφύλακες, ένας δικαστής διορισμένος με 150 άσπρα και φρουρά τριακοσίων ανδρών, οι οποίοι πληρώνονται από την επιβολή επί του αλατιού. Τα αλατωρυχεία και ένα λατομείο για μυλόπετρες βρίσκονται στη δυτική πλευρά του κάστρου. Οι μυλόπετρες της Περσίας και του Ρουμ προέρχονται από το Καγιζμάν. Ο βόρακας των χρυσοχόων, των κουρέων, των πετρών ακονίσματος και των κοινών πετρών ακονίσματος εξάγονται από τα ορυχεία του Καγιζμάν. Σε δύο σημεία υπάρχει χρυσός και ασήμι, αλλά καθώς οι δαπάνες ξεπέρασαν την παραγωγή, εγκαταλείφθηκαν. Υπάρχουν συνολικά έντεκα ορυχεία. Το κάστρο είναι τετράγωνο ισχυρό κτίριο που στέκεται πάνω σε λόφο στην όχθη του Αράς. Υπάρχουν επτακόσια μικρά σπίτια. Δεν είναι εμπορική πόλη (μπεντέρ), αλλά παραμεθόρια πόλη (σερχάντ). Το όρος Αγρί [Αραράτ], που εμφανίζεται στα δυτικά, είναι από τα πιο αξιόλογα βουνά στον κόσμο. Βρίσκεται κοντά στην πόλη και είναι θερινή κατοικία (γιαγλά) των Τουρκομάνων. Ο αέρας είναι εύκρατος και επιτρέπει την καλλιέργεια κήπων σε ορισμένα σημεία. Οι κάτοικοι είναι ήπιοι και μερικοί από αυτούς όμορφοι.

Τα στρατεύματα λεβέντ (άτακτοι) τραγουδούν περσικά τραγούδια με αρμονικές φωνές. Μόλις μπήκα στην πόλη συνεδρίασε το ντιβάν και παρά τους επανειλημμένους όρκους των μελών του, ότι δεν είχαν παρενοχλήσει το περσικό καραβάνι, αλλά είχαν μόνο πάρει τα τελωνειακά τους τέλη, πήρα μαζί μου επτά δικούς τους αγάδες για να αποδείξουν την αλήθεια αυτών που έλεγαν, με την παρουσία τους στο Ερζερούμ, όπου επέστρεψα. Οι μπεγκ και οι έντεκα αγάδες μου χάρισαν ένα πουγγί με χρήματα, δύο άλογα (μαχμουντί) και δύο Γεωργιανούς σκλάβους. Και ταξιδέψαμε προς τα ανατολικά για εννέα ώρες, μέχρι το κάστρο του Μογαζμπέρντ [Magazberd]. Είναι περιοχή που ανήκει στο Καρς, χτισμένη από τον Μογάζ, Πέρση χαν. Πέρασε στα χέρια των Ακ-Κογιουνλού, του Σαχ Ισμαήλ και στη συνέχεια σε εκείνα του σουλτάνου Σουλεϊμάν. Η φρουρά αποτελείται από 150 άνδρες. Το κάστρο είναι χτισμένο από πέτρα σε σχήμα πενταγώνου πάνω σε βράχο, χωρίς να δεσπόζεται από κανένα γειτονικό ύψωμα. Έχει εξακόσια σπίτια με κήπους και αμπέλια, τζαμί, χάνι, λουτρό και δέκα καταστήματα. Στους πρόποδες αυτού του κάστρου ρέει ο ποταμός Αρπατσάι, που έρχεται από τα βουνά της Γεωργίας και αναμειγνύεται με τον Αράς στο κεντ του Τεκελτί. Το κάστρο του Μογαζμπέρντ είναι γειτονικό με το έδαφος του περσικού κάστρου Σούρεγκιλ, το οποίο παρέμεινε μόνο του στην εξουσία των Περσών, ενώ όλες οι περιοχές του ανήκουν στην κυβέρνηση του Καρς. Ο ποταμός Αρπατσάι σχηματίζει τα σύνορα. Η ανατολική περιοχή αυτής της πόλης είναι περσική και η δυτική οθωμανική, ανήκοντας στο Καρς. Απέναντι από το Μογαζμπέρντ, σε απόσταση ταξιδιού μιας ημέρας, βρίσκεται το κάστρο της Άνι πάνω σε λόφο, τετράγωνο κάστρο από πηλό, χτισμένο από τον Νουσιρβάν. Οι κάτοικοι είναι Αρμένιοι. Μεταξύ Άνι και Καρς υπάρχουν δύο βουνά. Περάσαμε αυτό το κάστρο και ύστερα από ταξίδι εννέα ωρών φτάσαμε στο Ζαρσίντ στα έσχατα σύνορα. Χτισμένο από τους Πέρσες σάχες, είναι έδρα σαντζακμπέη υποτελούς στο Καρς. Σε καιρό πολέμου 1.200 άνδρες παίρνουν τα όπλα. Ο δικαστής έχει 150 άσπρα. Δεν υπάρχει μουφτής ούτε νακίμπ, αλλά ένας ντιζντάρ (διοικητής του κάστρου) και εκατόν πενήντα άνδρες. Το κάστρο βρίσκεται σε λόφο, μέσα σε πεδιάδα, σε απόσταση ταξιδιού μιας ημέρας από το Καρς προς τα ανατολικά, στον δρόμο προς Ερεβάν. Υπάρχουν τριακόσια σπίτια με επίπεδες στέγες, τζαμί, μοναστήρι, λουτρό και χάνι. Εννέα ώρες πιο ανατολικά είναι το κεντ Τάλις, στα σύνορα του Ερεβάν. Περάσαμε από το Καρά Ταΐμπ και φτάσαμε ύστερα από δώδεκα ώρες πορεία προς τα ανατολικά στις Τρεις Εκκλησίες [Ετσμιατζίν, Vagharshapat], μεγάλο μοναστήρι που χτίστηκε από τους Έλληνες αυτοκράτορες. Το μοναστήρι χωρίζεται σε τρία μέρη. Στο ένα υπάρχουν Ελληνίδες, στα άλλα Αρμένιες καλόγριες. Αυτές οι Τρεις Εκκλησίες και οι Επτά Εκκλησίες στον δρόμο προς Ναχσιβάν είναι τα πιο διάσημα μοναστήρια της Περσίας. Είναι μοναστήρι που αξίζει να το δει κανείς, λόγω των μνημείων και των περίεργων φυλαχτών του.

Το βάλσαμο που ονομάζεται Μιρούν-γιαγί φτιάχνεται εδώ, από φυτά που βράζονται σε τσουκάλι πάνω σε χαλί, το οποίο η φωτιά δεν βλάπτει. Το βάλσαμο που ξαφρίζεται από το τσουκάλι τοποθετείται σε βάζα και χρησιμοποιείται σε ολόκληρο το Φρενγκιστάν [Ευρώπη] ως πανάκεια ή γενική θεραπεία. Κοντά σε αυτό το κάστρο υπάρχει μια σιδερένια ράβδος που κρέμεται σε σπηλιά, χωρίς να στηρίζεται από πάνω. Οι άπιστοι πιστεύουν ότι έχει κρεμαστεί με θαύμα του Αποστόλου Συμεών. Όταν φυσάει δυνατός άνεμος, ταλαντεύεται. Είναι κλεισμένη μέσα σε σιδερένια κιγκλιδώματα για να μην αγγίζεται από βέβηλους. Η εξήγηση αυτού του θέματος είναι ότι ο αρχιτέκτονας που έφτιαξε τον θόλο αυτού του σπηλαίου τοποθέτησε στην κορυφή του έναν μεγάλο μαγνήτη και έναν παρόμοιο στο δάπεδο, έτσι ώστε η σιδερένια ράβδος να διατηρείται σε ισορροπία μεταξύ τους. Αυτό διαπίστωσα εγώ, ο κοντόφθαλμος Εβλία, με τη δική μου αδύναμη διάνοια. Αν ευχαριστεί τον Θεό, δεν θα υπάρχει σοβαρό λάθος στην εικασία μας. Το μοναστήρι κατοικείται από πεντακόσιους περίπου μοναχούς. Σχεδόν κάθε βράδυ πεντακόσιοι ή εξακόσιοι ιππείς, είτε από την Περσία ή από την Τουρκία φτάνουν εδώ και φιλοξενούνται από τους μοναχούς με γάλα, μέλι και χουρμάδες. Από εκεί περάσαμε προς τα ανατολικά μέσα από επίπεδα χωράφια για εννέα ώρες, διασχίσαμε τα μεγάλα ποτάμια Αράς και Ζένγκι και φτάσαμε για δεύτερη φορά στο Ερεβάν, όπου ο χαν είχε μόλις επιστρέψει από τον γάμο της αδελφής του στο Μπακού και με φιλοξένησε στο σπίτι του. Την επόμενη μέρα πήγα στο ντιβάν με τους αγάδες του Καρς και του Καγιζμάν, οι οποίοι διαμαρτυρήθηκαν, με τον πιο έντονο τρόπο, ότι κατηγορήθηκαν άδικα για παρενόχληση του περσικού καραβανιού. Ακολούθησε μακρά συζήτηση, στο τέλος της οποίας οι αγάδες φάνηκαν αθώοι και οι άνδρες του καραβανιού συκοφάντες. Ο Τάκι Αλή Χαν φιλοξένησε τους αγάδες τρεις ημέρες, μου έδωσε πέντε τομάν αμπασί και ένα άλογο και για τον πασά μια αρμαθιά καμήλες φορτωμένες με ρύζι, επίσης μερικά γράμματα. Φορτωμένος με αυτά, ξεκίνησα να επιστρέψω στο Ερζερούμ.

Ταξίδια στην επιστροφή μας

Ξεκινήσαμε από το Ερεβάν με καραβάνι επτακοσίων ατόμων προς τα δυτικά και φτάσαμε ύστερα από πέντε ώρες στο κεντ Αμπνταλί, περσικό χωριό με εκατό σπίτια, το οποίο κατά τη στιγμή της κατάκτησης ορίστηκε να είναι τα σύνορα του Καρς. Προχωρήσαμε προς βορρά τέσσερις ώρες μέχρι το κεντ Αγιαράν με πεντακόσια σπίτια, οι κάτοικοι του οποίου είναι Γκοκντουλάκ. Από εδώ, μέσα από βουνά πλούσιας βλάστησης μέχρι το κεντ Σεράμπ-χανε, που βρίσκεται σε λόφο, αποτελούμενο από τριακόσια αρμενικά σπίτια με πολλούς κήπους. Είναι ζιαμέτ στα σύνορα του Καρς. Συνεχίσαμε το ταξίδι μας προς τα δυτικά, περνώντας πάνω από εύφορες στέπες και βλέποντας πολλά κάστρα, τα οποία είχαν καταστραφεί από τον σουλτάνο Μουράτ Δ’. Ύστερα από τέσσερις ώρες φτάσαμε στο κεντ Μπέγκουμ. Το έχτισε η κόρη του Ουζούν Χασάν Σαχ με αυτό το όνομα. Οι Περσίδες πριγκίπισσες ακόμη και τώρα προσαγορεύονται Μπέγκουμ. Υπάρχουν τριακόσια σπίτια Αρμενίων και Γεωργιανών. Καταστράφηκε από τον Τιμούρ, αλλά επτά ψηλές καμάρες διασώζονται ακόμη ανάμεσα στα ερείπια στα σύνορα του Αρπατσάι, όπου οι ηγεμόνες των Ακ-κογιουνλού, Μεϊμεντί Χαν, Ασάρ Χαν, Οτγκαμπάι Χαν, Γκουντουζμπάι Χαν και άλλοι σάχες είναι θαμμένοι, μερικοί ξαπλωμένοι, κάποιοι καθιστοί στους θρόνους τους, σαν να βρίσκονταν στη ζωή, με τα ονόματά τους και τις επιγραφές χρονολόγησης του θανάτου τους. Οι τρεις πλευρές αυτής της παλιάς πόλης είναι μεγάλος γιαγλάς. Από εδώ προχωρήσαμε προς τα δυτικά μέσα από ελώδες έδαφος και μερικά λιβάδια, μέχρι το παλιό κάστρο του Σούρεγκερ. Ο Χουσεΐν Μπικάρα, ενθουσιασμένος από τη θέση του πάνω στον ποταμό Αρπατσάι, έκτισε αυτήν την πόλη σύμφωνα με τις συμβουλές του γιατρού Σούργκερι. Πέρασε στα χέρια του Καρά Γιουσούφ και καταστράφηκε από τον Τιμούρ. Ο Λάλα Καρά Μουσταφά Πασάς την κατέστρεψε πάλι. Μεγάλοι θόλοι και μάζες είναι ακόμη εμφανείς ανάμεσα στα ερείπιά της. Η μουσική μελωδία Σούρε λέγεται ότι εφευρέθηκε από τον Σούρεγκερ την εποχή που έχτιζε αυτή την πόλη, οι κάτοικοι της οποίας απολαμβάνουν όλοι τη μουσική και είναι διάσημοι τραγουδιστές. Το κάστρο είναι ερειπωμένο και δεν υπάρχουν τώρα περισσότερα από τριακόσια σπίτια με επίπεδες στέγες. Καθώς οι μισές περιοχές της βρίσκονται στην άλλη όχθη του Αρπατσάι, ανήκουν στην κυβέρνηση του Ερεβάν. Εκείνες στην από εδώ πλευρά ανήκουν στο Καρς. Πρόκειται για ορεινό εύφορο τμήμα της Γεωργίας, που εκτείνεται βόρεια μέχρι τον Αράς και τον Ζενγκίν και κατά μήκος του όρους Καύκασος μέχρι την Κασπία Θάλασσα. Και προς τα δυτικά μέχρι το Ερζερούμ. Από το Σούρεγκερ προχωρήσαμε προς τα δυτικά, διασχίζοντας πέντε μικρά ποτάμια, κάποια από τα οποία έρχονται από τη Γεωργία, άλλα από τα βουνά του Αζγούρ και χύνονται στον Αράς. Μέρος του εδάφους είναι ελώδες. Στη συνέχεια φτάσαμε στο πορθμείο ποταμού, το όνομα του οποίου αγνοώ. Ο σουλτάνος Μουράτ διέσχισε αυτό το ποτάμι στην εκστρατεία του προς το Ερεβάν και σημειώνεται ακόμη το σημείο όπου στήθηκε η σκηνή του. Οι κάτοικοι φύτεψαν δένδρα γύρω του και το έκαναν τόπο προσευχής. Πέντε ώρες πιο δυτικά μέσω εύφορου εδάφους βρίσκεται το χωριό Μπουλανίκ, ελεύθερο ζιαμέτ του Σεφέρ Αγά, με τριακόσια σπίτια. Επτά ώρες πιο πέρα είναι το κάστρο του Καρς. Μείναμε μια νύχτα ως επισκέπτες με τον Αλή Αγά και συνεχίσαμε το ταξίδι μας την επόμενη μέρα μέχρι το χωριό Ντούσεν Κία (ο βράχος που πέφτει), στα σύνορα του Καρς, με διακόσια σπίτια. Στη συνέχεια πέντε ώρες, ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας μέσα από ψηλά έλατα και λιβάδια μέχρι το Βερνισάν στα σύνορα του Καρς, σαντζάκι στο παρελθόν. Η απέναντι ακτή του Αράς ανήκει στο κάστρο Βαγιαζήτ και ο αλάι μπεγκ του Βερνισάν κατοικεί εδώ. Είναι αρμενικό χωριό τριακοσίων σπιτιών. Η Αχίσκα απέχει δύο [ημερήσια] ταξίδια από εδώ προς τα βόρεια. Έξι ώρες επιπλέον προς τα δυτικά, μέσα από χωράφια, είναι το Ζεϊνχάν στην επικράτεια του Καρς, με διακόσια σπίτια, ντιζντάρ, φρουρά, χάνι, τζαμί, λουτρό και σαράντα καταστήματα. Είναι έδρα σούμπαση υπαγόμενου στο Καρς. Το κάστρο είναι τετράγωνο και χτισμένο από πέτρα. Οι κάτοικοι είναι πεισματάρηδες άνθρωποι. Συνεχίσαμε το ταξίδι μας μέσα από έλατα για επτά ώρες μέχρι το Σογανλί Μπελί, στενό διάσημο σε όλη την Περσία και την Τουρκία για τη δυσκολία με την οποία διασχίζεται. Τρεις ώρες μετά το στενό φτάσαμε στο κεντ Κουμαντάμι, εκατόν πενήντα σπιτιών, στα σύνορα του σαντζακιού Πάσσιν, αρμενικό χωριό στις όχθες του Αράς. Οκτώ ώρες πιο πέρα είναι το χωριό Πάσσιν, με τριακόσια αρμενικά σπίτια, σε πεδιάδα. Είναι ζιαμέτ του Τζαφέρ Εφέντη, του υποθηκοφύλακα (μοχαρερί βιλαγιέτ) στο Ερζερούμ. Πέντε ώρες πιο πέρα κατά μήκος του Αράς βρίσκεται ο σταθμός του Γκοζ. Περάσαμε κοντά από τη γέφυρας του Τσομπάν [Τσομπάν Κιοπρού, τώρα Köprüköy], που χτίστηκε από την ομώνυμη δυναστεία, μέσα από τα επίπεδα χωράφια και φτάσαμε στο Χασάν Καλέ [τώρα Πασινλέρ], το οποίο έχει ήδη περιγραφεί. Τέσσερις ώρες από εδώ φτάσαμε ασφαλείς στο Ερζερούμ, όπου βρήκαμε τον ευγενικό μας κύριο τον πασά, στον περίπατο του Αμπντουρ-ραχμάν Γαζή. Παρουσίασα τις καμήλες, τα γράμματα και το καραβάνι του χαν του Ερεβάν και ανέλαβα και πάλι τα καθήκοντά μου ως υπάλληλος του Τελωνείου, βοηθώντας κάθε βράδυ στις συνελεύσεις του πασά. Έφτανε αυτή τη στιγμή ο Καπουτζή Αλή Αγάς από την Κωνσταντινούπολη, με χάτι-σερίφ του σουλτάνου Ιμπραήμ, με το οποίο ο πασάς έπαιρνε αυτοκρατορική εντολή να πάει στο Καρς με όλες τις δυνάμεις της κυβέρνησής του και να είναι έτοιμος για πόλεμο εναντίον των απίστων Περσών. Ο πασάς υπάκουσε στην ευγενή τούγρα και έστειλε αμέσως επίτροπους σε Ερζερούμ, Μαράς και Σίβας, προκειμένου να στρατολογήσουν και να συγκεντρώσουν στρατεύματα. Εγώ, ο φτωχός Εβλία, ανέλαβα αποστολή να πάω στον Σίντι Αχμέτ Πασά, τον διοικητή των σαντζακίων της Τζάντζα και του Τορτούμ.

<-11. Ταξίδι στη Γεωργία

13. Ερζερούμ-Κωνσταντινούπολη->