<-8. Ταξίδι στο Ερζερούμ και το Ναχτσεβάν

9. Ταξίδι από το Ναχτσεβάν στην Ταμπρίζ

Από το Ναχσιβάν προχωρήσαμε για οκτώ ώρες στην κατεύθυνση της Καάμπα και φτάσαμε στη θέση Κεσίκ Κουνμπέντ, που περιλάμβανε χίλια σπίτια με κήπους, τρία τζαμιά, χάνι και χαμάμ.

Προσκύνημα του Ριζά, γιου του Χουσεΐν Μπικάρα

Οι κάτοικοι της πόλης μας είπαν, ότι ήταν ο τάφος του γιου του Χουσεΐν Μπικάρα, αλλά στο μαρμάρινο φέρετρο ήταν γραμμένο Μουράτ Ιμπν Μπεχαντέρ Σεφάντ Ιμπν Χουσεΐν Μπακάρα. Είναι ψηλός τρούλος και ο φύλακας του τάφου είναι ένας από τους απογόνους του Χουσεΐν Μπικάρα. Συνεχίσαμε το ταξίδι μας από εδώ για επτά ώρες κατά μήκος του Αράς, ο οποίος πηγάζει από τα βουνά των Κούρδων Μπίνπανσι, στην επαρχία της Βαν, ρέει προς βορρά και ενώνεται με τον ποταμό Ζένγκι. Μπορεί να διασχιστεί πάνω σε άλογο. Προχωρούσαμε τώρα για κάποιο διάστημα ανάμεσα σε κήπους και φτάσαμε στο Καραμπάχ, πόλη του Αζερμπαϊτζάν, που χτίστηκε από έναν από τους ηγεμόνες αυτής της χώρας και καταστράφηκε από τον Κότζα Φερχάντ Πασά, έναν από τους βεζίρηδες του σουλτάνου Μωάμεθ [Γ’], του πορθητή του Έρλαου. Τα ίχνη του ολέθρου παραμένουν ορατά.

Όταν ο σουλτάνος Μουράτ Δ’, στην εκστρατεία του για την κατάκτηση του Ερεβάν, ήρθε σε αυτή τη χώρα, λεηλάτησε ξανά την πόλη, η οποία μόλις τώρα αναδύεται από τα ερείπιά της. Είναι έδρα σουλτάνου, ο οποίος διοικεί χίλιους άνδρες. Οι αξιωματικοί του είναι ένας κελεντέρ, νταρόγα, μουνσί, μπίμπασι και ντίζτσοκεν-αγάσι. Η πόλη βρίσκεται σε όμορφη φαρδιά πεδιάδα και αποτελείται από 3.000 σπίτια, επτά τζαμιά, επτά λουτρά, τρία χάνια και εξακόσια καταστήματα. Η νεολαία και των δύο φύλων είναι όμορφη, τα προϊόντα καλά και άφθονα, ο αέρας υγιεινός και το νερό εξαιρετικό. Είναι στολισμένη και περιτριγυρισμένη από κήπους. Μεταξύ των φρούτων αξίζει να αναφερθούν δώδεκα διαφορετικά είδη σταφυλιών σε χρώμα ρουμπινί και δεκαοκτώ είδη κερασιών. Μερικά από τα κυδώνια της έχουν το μέγεθος κεφαλιού άνδρα. Τα νερά της μεταφέρονται σε ορισμένα σημεία μέσω υπόγειων αγωγών και είναι πολύ δροσιστικά το καλοκαίρι. Οι θόλοι των τζαμιών είναι χτισμένοι με το παλιό στυλ αρχιτεκτονικής, δηλαδή μυτεροί και καλύπτονται με πορσελάνη διαφορετικών χρωμάτων. Έντεκα μιναρέδες φαίνονται, αλλά υπάρχουν συνολικά εβδομήντα μιχράμπ. Οι κάτοικοι έχουν εξαιρεθεί από την καταβολή όλων των δώρων και των δασμών, υπό τον όρο ότι θα ξαναχτίσουν την πόλη. Συνεισφέρουν μόνο ετησίως στον σάχη του Ιράν εκατό φορτία καμήλας αποξηραμένα φρούτα. Κοντολογής, υπάρχουν τρεις πόλεις στο Αζερμπαϊτζάν που ονομάζονται Καραμπάχ, καθεμία από τις οποίες είναι ένας κήπος που μοιάζει με τον Παράδεισο. Πήγαμε από εδώ στρίβοντας προς την Καάμπα και φτάσαμε στο σημείο όπου ο ποταμός Ιρς ενώνεται με εκείνον του Σαν. Τον περάσαμε μέσα από χίλιες δυσκολίες. Συλλέγει τα νερά του από τα βουνά Πουνγιάνσι (Μπινπάνσι;), Μπίρεντος και Μπαγασί. Τρεις σταθμούς κάτω από την πεδιάδα του Ναχσιβάν ο Ιρς χύνεται στον Ζένγκιν, ο Ζένγκιν στον Αράς, ο Αράς στον Κουρ, ο Κουρ στον Τέρεκ (;) και ο Τέρεκ στην Κασπία Θάλασσα. Αφού περάσαμε τον ποταμό, φτάσαμε σε έξι ώρες στο κεντ Κέρκεν, το οποίο βρίσκεται στην επαρχία Ταμπρίζ στα σύνορα του Μερέντ [Μαράντ], αποτελούμενο από τριακόσια σπίτια, τζαμί, χάνι και λουτρό, αλλά οι κάτοικοι είναι εξαιρετικά αγενείς Πέρσες. Είναι όλοι υφαντές βαμβακιού, από το οποίο η πεδιάδα τους παράγει μεγάλη ποσότητα. Κατασκευάζονται εδώ μποκασσίνο διαφόρων χρωμάτων.

Ύστερα από πορεία εννέα ωρών στην κατεύθυνση της Καάμπα, φτάσαμε στην πόλη Ζενούσε [Ζονούζ;],¹⁴³ με χίλια καλοφτιαγμένα σπίτια, δέκα τζαμιά, χάνι και λουτρό. Δέκα ώρες αργότερα, προς την Καάμπα, βρίσκεται η πόλη Τέσουι.¹⁴⁴ Βρίσκεται στα σύνορα του Μερέντ και στην όχθη του Ιρς και έχει 3.000 σπίτια με επίπεδες στέγες, επτά τζαμιά, τρία λουτρά και έξι χάνια. Ο σουλτάνος της διοικεί χίλιους οπλισμένους άνδρες. Υπάρχει κελεντέρ και νταρόγα, μουνσίν και καδής. Καταστράφηκε επίσης από τον Μουράτ Δ’ και τώρα αναρρώνει από τα ερείπιά της. Απέχει δώδεκα φάρσανγκ [παρασάγγες] από την πόλη Μερέντ [Μαράντ]. Τα φρούτα της Τέσουι είναι διάσημα. Οι κάτοικοι είναι Σιίτες, που ζουν με την κηπουρική. Περνούσαμε τώρα προς νότο, πίνοντας γλυκό νερό από πηγάδια, επειδή το μεγαλύτερο μέρος του νερού είναι εδώ υπόγειο και στο τέλος δώδεκα φάρσανγκ φτάσαμε στην πόλη Μερέντ,¹⁴⁵ κατοικία του χαν του Ελβέντ και έδρα σουλτάνου που διοικεί χίλιους άνδρες. Οι αρχές της είναι ένας κελεντέρ, ένας νταρόγα, ένας μουνσί και ένας ντίζτσοκεν αγάς. Το διάστημα των δεκατεσσάρων φάρσανγκ μεταξύ του εδώ τόπου και της Ταμπρίζ είναι όλα καλά καλλιεργημένα εδάφη. Το Μερέντ βρίσκεται ανατολικά της Ταμπρίζ. Παλαιότερα ήταν τόπος κυνηγιού του Σαχ Ρουχ, γιου του Τιμούρ και βρισκόταν σε ακμάζουσα κατάσταση, αλλά ο σουλτάνος Μουράτ Δ’ το λεηλάτησε. Υπάρχουν τώρα 3.000 σπίτια, επτά τζαμιά, τρία χάνια, πέντε λουτρά και εξακόσια καταστήματα, αλλά όχι μπεζεστένι, ούτε σχολές, ούτε πρωτοβάθμια σχολεία. Πρέπει όμως να δοθεί έπαινος στους εβδομήντα υπέροχους περιπάτους και τους κήπους του, καθένας από τους οποίους υπερτερεί εκείνων της Εδέμ. Οι νέοι της και των δύο φύλων είναι όμορφοι και εύγλωττοι. Οι κάτοικοι είναι ως επί το πλείστον στρατιωτικοί, όλη της αίρεσης των Σιιτών. Στην προς Καάμπα πλευρά της πόλης βρίσκεται ο τάφος του Χουσεΐν Τεφταζάνι, ενός από τους προγόνους του μεγάλου Τεφταζάνι, επίσης των Αλή Χαντί, σεΐχη Σουσεμάρι και Αλή-ουντ-ντίν. Λάβαμε δώρα από τον σουλτάνο αυτής της πόλης και συνεχίσαμε επτά ώρες, στην κατεύθυνση της Καάμπα, μέσω δρόμων φυτεμένων και από τις δύο πλευρές με ιτιές και πλατάνια, έτσι ώστε να ταξιδεύουμε πάντοτε στη σκιά, προστατευμένοι από τις ακτίνες του ήλιου. Σταματούσαμε στα πηγάδια και φτάσαμε στο κεντ Κουχερίν, που ανήκει στον γραμματέα του χαν της Ταμπρίζ. Έχει χίλια σπίτια, έξι τζαμιά, τρία λουτρά και δύο μεγάλα παλάτια. Είναι κεντ σε μεγάλη ακμή. Μακάρι ο Θεός να το καταστρέψει! Επειδή είναι όλοι Σιίτες και επειδή άκουσα εδώ για πρώτη φορά, κατάρες που εκφωνήθηκαν εναντίον του Ομάρ, ο Αλλάχ να τους κατατροπώσει! Ήμουν υποχρεωμένος να ακούω χωρίς να μιλώ αυτές τις επιτιμήσεις, αν και πέρασε από το μυαλό μου να σκοτώσω τον αχρείο, κάτι που θα μπορούσα να κάνω χωρίς να αναλάβω μεγάλη ευθύνη, επειδή οι απεσταλμένοι που ταξιδεύουν από το Ρουμ στην Περσία είναι ελεύθεροι σε όλες τους τις ενέργειες, ακόμη κι αν σκοτώσουν έναν Πέρση.

Βαδίσαμε τώρα έξι ώρες πιο πέρα μέχρι το κεντ Σεχλάν, το οποίο είναι χας του χαν της Ταμπρίζ, βρίσκεται σε πεδιάδα και αποτελείται από χίλια σπίτια, επτά τζαμιά, χάνι, λουτρό και μερικές μικρές αγορές (σουκ). Οι δρόμοι του είναι όλοι φυτεμένοι με ιτιές και πλατάνια. Οι κάτοικοι της Ταμπρίζ έχουν τα κιόσκ τους και τα εξοχικά τους σπίτια σε αυτή την πόλη. Οι κάτοικοι του τόπου προσποιούνται ότι είναι Σαφίτες,¹⁴⁶ αλλά είναι όλοι καταραμένοι Ραφεντίτες.¹⁴⁷ Οι νέοι και ο αέρας του τόπου είναι αξιέπαινοι. Καθώς συνεχίζαμε το ταξίδι μας, είδαμε στα δεξιά μας τον υψηλό τρούλο του Γαζάν Μοχάμεντ Σαχ να υψώνεται στον ουρανό, που φαινόταν από απόσταση ταξιδιού έξι ωρών. Είπαμε μια φάτιχα στη μνήμη του, σταματήσαμε σε ωραίο λιβάδι και στείλαμε έναν αγγελιοφόρο στην Ταμπρίζ. Ύστερα από τρεις ώρες ανεβήκαμε στα άλογά μας για την επίσημη είσοδο, εγώ και ο απεσταλμένος της Ταμπρίζ δίπλα-δίπλα. Μπροστά από τον απεσταλμένο βάδιζαν οι στρατιώτες του καλοντυμένοι και μπροστά από μένα σαράντα άτομα που αποτελούσαν την ακολουθία μου. Ο κεχαγιάς του χαν της Ταμπρίζ ήρθε να μας συναντήσει με πανηγυρική λαμπρότητα (ιστικμπάλ) και συνοδευόμενοι από αυτόν κάναμε την είσοδό μας στην πόλη της Ταμπρίζ, όπου πολλές χιλιάδες άτομα είχαν συγκεντρωθεί στην αγορά και μας κοίταζαν. Η πορεία μας από την πύλη της πόλης μέχρι το παλάτι του χαν στην άλλη άκρη της πόλης κράτησε δύο ώρες. Ο χαν μας υποδέχθηκε στο ντιβάν του, όπου συγκεντρώθηκε μεγάλο Συμβούλιο. Η περσική μουσική, αποτελούμενη από μεγάλα τύμπανα και τρομπέτες, ήχησε τρεις φορές και παρέλασαν οι στρατιώτες. Όταν τελείωσε η μουσική, σηκώθηκα και τράβηξα από το στήθος μου την επιστολή του Ντεφτερντάρ-Ζάντε Μοχάμεντ Πασά, του κυβερνήτη του Ερζερούμ, δίνοντάς την στο χέρι του χαν, ο οποίος σηκώθηκε, τη φίλησε και την έβαλε στο κεφάλι του. Ο ισέκ αγάς (τελετάρχης) μου έδειξε τότε τη θέση μου, όπου στάθηκα με τον μωαμεθανικό τρόπο. Ο χαν έδωσε την επιστολή στον γραμματέα του (μουνσί), που τη φίλησε με σεβασμό και τη διάβασε με δυνατή φωνή. Στην αναφορά του ονόματος του Θεού και του Προφήτη όλοι σηκώθηκαν υμνώντας τον Προφήτη, αλλά στην αναφορά των τεσσάρων φίλων του, κάποιοι κοίταζαν λοξά (αφού δεν τους άρεσε που άκουγαν να αναφέρεται ο Ομάρ ανάμεσά τους).¹⁴⁸

Όταν τελείωσε η ανάγνωση, ο χαν είπε: «Με τη βοήθεια του Θεού θα στείλω στον αξιότιμο αδελφό μου, τον βεζίρη του αυτοκράτορα, πριν περάσει μήνας, ένα καραβάνι από εκατό άλογα και ένα από εκατό καμήλες». Στη συνέχεια, προσθέτοντας διάφορους ευγενικούς χαιρετισμούς και λόγια, μας έβαλε να καθίσουμε κοντά του και διέταξε να φέρουν το φαγητό. Μετά το δείπνο, παρέδωσα τις μαργαριταρένιες χάντρες, τη φαρέτρα και τα ενετικά είδη, με τα οποία, όπως είπα, «ο πασάς με έχει εφοδιάσει, για να μην εμφανιστώ ενώπιον της εξοχότητάς σας με άδεια χέρια. Έχει προσθέσει σε αυτά δύο αραβικά άλογα υψηλής ράτσας, τα οποία θα κάνουν τώρα την εμφάνισή τους, αν η εξοχότητά σας έχει την ευχαρίστηση να τα δει». Σηκώθηκε και προχωρήσαμε μέχρι το τέλος του δωματίου. Τα άλογα, πλουσιοπάροχα στολισμένα, με το σήμα που έδωσα οδηγήθηκαν ενώπιόν του. Ήρθαν χορεύοντας και χοροπηδώνοντας προς μεγάλη έκπληξη όλων των κυρίων του ντιβάν. Λέγοντας «Μπισμιλλάχ!», έδωσα το χαλινάρι του αλόγου στα χέρια του χαν, προσθέτοντας «μομπάρεκ-μπαντ» (να ευημερεί!). Ο χαν έκανε μερικές στροφές πάνω στο άλογο, ιππεύοντας χωρίς αναβολείς με τον περσικό τρόπο ιππασίας. Τότε του έδωσα το δεύτερο άλογο (γελκεντίζ), με το οποίο δεν ήταν λιγότερο ικανοποιημένος και το έστειλε στον στάβλο του. Με σήμα του χαν, σέρβιραν όλους τους υπηρέτες μας σερμπέτ και ροδόνερο και επανέλαβαν το θυμίαμα. Στη συνέχεια μας παραχώρησαν στη φροντίδα του μιχμαντάρ, του κουρουτζή-μπαση, του νταρόγα και του κελεντέρ. Ο τελευταίος μας οδήγησε στον κήπο του, όπου μείναμε. Ο χαν μου έστειλε σαράντα τομάν χρήματα λουτρού, ένα στολισμένο άλογο (καρατζουμπούκ), με κομψό κάλυμμα σαμαριού και επτά φορτία καμηλών προμήθειες. Οι δημόσιοι τελάληδες κοινοποιούσαν τώρα, σε όλη την πόλη, διαταγή του χαν, για να γίνει γνωστό ότι είχε φτάσει οθωμανική πρεσβεία Σουνιτών και ότι όλοι έπρεπε να προσέχουν να μην τους προσβάλουν, για να μη σκοτωθούν από τους Σουνίτες. Δεν βρίζουν ούτε τον Αμπουμπέκρ ούτε τον Οσμάν, αλλά ο Ομάρ τους προκαλεί τρομερό πονοκέφαλο και δεν σταματούν να τον πληγώνουν με συκοφαντικά λόγια. Την ίδια μέρα ο χαν μας έστειλε δέκα υπέροχους νέους, όλους ντυμένους με κεντητό ύφασμα. Ο μιχμαντάρ μας τους οδήγησε να μας φιλήσουν τα χέρια, σύμφωνα με την αρχαία εθιμοτυπία με την οποία οι χαν της Περσίας έστελναν δέκα υπέροχους νέους ως υπηρέτες στους Οθωμανούς απεσταλμένους. Αρχίζαμε τώρα να βλέπουμε την πόλη.

Περιγραφή της πρωτεύουσας του Αζερμπαϊτζάν, της αρχαίας πόλης Ταμπρίζ

Στη μογγολική γλώσσα ονομάζεται Τούρις, στη διάλεκτο Ντερί, Ταρίζ, στη Ντικανί, Ταμπρίζ και στη Φαρσί, Ταμπρίζ. Σε όλες αυτές τις διαλέκτους, ταμπ σημαίνει πυρετό και ριζ ρίχνει [διασκορπίζει], επειδή ο αέρας είναι τόσο υγιεινός και το νερό του Ατζάν τόσο καλό, που άνθρωποι που έρχονται από περιοχές όπου επικρατεί πυρετός, αναρρώνουν εντελώς εδώ. Το φρούριο του Καΐρου είναι επίσης μέρος όπου δεν υπάρχει πυρετός. Η Ταμπρίζ ιδρύθηκε από τη Ζομπέιντε, τη σύζυγο του Χαρούν Ρασίντ, η οποία, όταν ήταν έγκυος στον Μαμούν, έχτισε σπίτι αναψυχής εδώ λόγω του εξαιρετικού αέρα. Στη συνέχεια χτίστηκε μεγάλη πόλη με τεράστια έξοδα και σε τέτοια έκταση, που χρειάζονταν τρεις ημέρες για να τη γυρίσει κανείς. Την εποχή του χαλίφη Μουτεβεκίλ, καταστράφηκε από σεισμό που σκότωσε 40.000 ανθρώπους. Ο Μουτεβεκίλ ήρθε ο ίδιος από τη Βαγδάτη για να ξαναχτίσει την πόλη, ξοδεύοντας τεράστιο θησαυρό. Ακουμπάει από τη μία πλευρά στο όρος Ατζάν, από την άλλη στο όρος Σεχλάν, από την τρίτη πλευρά στο όρος Σεντζάν και από την τέταρτη στο όρος της Κόρης (Κιζ-νταγ). Η πραγματική περίμετρος της Ταμπρίζ είναι 6.000 βήματα. Υπάρχουν τριακόσιοι πύργοι, 3.000 πολεμίστρες και έξι πύλες, δηλαδή εκείνες των Ατζάν, Μπερσερβάν, Σερζούντ και Σαμνεμαζάν, καθεμιά από τις οποία φρουρείται από πεντακόσιους φύλακες. Ο τρίτος κτίστης της Ταμπρίζ ήταν ο Ουλάγου, ο οποίος διέμενε εδώ επτά χρόνια και την εξωράισε υπέροχα. Ο Μοχάμεντ Χονταμπέντε Ιμπζαργκούν Σαχ μετέφερε ολόκληρο το παλάτι, φτιαγμένο από τον Ουλάγου, με καμήλες στη νεόχτιστη πόλη. Η ξυλεία που χρησιμοποιήθηκε στα κτίρια ήταν όλο κυπαρίσσι και ξύλο αλόης και από τότε έχουν επενδυθεί με πορσελάνη. Ο τέταρτος κτίστης ήταν ο Μοχάμεντ Σαχ Γαζάν, ο οποίος επέκτεινε τα όρια στα βουνά Σεντζάν, Ατζάν και Σεχλάν και την περιέβαλε με τείχος, που για να το γυρίσει κανείς χρειάζονταν τέσσερις ημέρες. Η πόλη που είχε χτιστεί παλαιότερα από τον Μουτεβεκίλ έγινε τότε το εσωτερικό κάστρο ή ακρόπολη της νέας πόλης. Το έτος 959 κατελήφθη από τον σουλτάνο Σουλεϊμάν, ο οποίος δεν τη ρήμαξε, αλλά την έκανε δώρο στον Σαχ Ελκάς Μίρζα. Το έτος 994 (1585), την πήραν οι Πέρσες. Στη διάρκεια της βασιλείας του Μουράτ Γ’ ο Ουζντεμίρογλου Μουράτ Πασάς ανέλαβε την εκστρατεία στην Περσία με τεράστιο στρατό, επικεφαλής της εμπροσθοφυλακής του οποίου ήταν ο Τζιγάλα-ζάντε Σινάμ. Ο Οσμάν Πασάς, ένας από τους στρατηγούς του, έβγαλε την πόλη Ταμπρίζ από τα χέρια του Σάχη.

Για την υπεράσπιση αυτής της πόλης χτίστηκε τότε ισχυρή ακρόπολη 12.700 πήχεων, που φαίνεται σαν να είχε χτιστεί από τον Φερχάντ και στην πύλη της οποίας αναγράφεται το όνομα του Ουζντεμίρ. Ο Ουζντεμίρ Πασάς, ο πέμπτος κτίστης, ολοκλήρωσε το κάστρο σε τριανταέξι ημέρες και το γέμισε με όλα τα απαραίτητα αποθέματα και φρουρά 40.000 ανδρών. Αλλά δεν είχε τη χαρά να κάνει την προσευχή της Παρασκευής, αφού πέθανε πριν από αυτήν. Όλος ο στρατός ανακήρυξε διοικητή τους τον Τζιγάλα-ζάντε Σινάμ, ο οποίος όμως δεν επιβεβαιώθηκε στη θέση του από την Πύλη, η οποία, όταν ενημερώθηκε για τα νέα, ονόμασε τον Χαντίν Τζαφέρ Πασά, πρώην κυβερνήτη της Τρίπολης, κάτω από τη διακυβέρνηση του οποίου η ακμάζουσα πολιτεία της Ταμπρίζ υπερείχε ακόμη και εκείνης της εποχής του σουλτάνου Γαζάν. Σύμφωνα με την περιγραφή που έγινε στην εποχή του, η Ταμπρίζ αριθμούσε 80.000 σπίτια και 300.000 κατοίκους. Κατά τη διάρκεια των ταραχών που έλαβαν χώρα αμέσως μετά με την εξέγερση των στρατευμάτων, συνέβη να γίνουν οι Πέρσες κύριοι των Γκέντζε, Σιρβάν, Σαμάχι, Ερεβάν, Ναχσιβάν και Ταμπρίζ, μέχρι την ώρα της εκδίκησης που έφτασε κατά τη βασιλεία του σουλτάνου Μουράτ Δ’. Αυτός κατέκτησε το φρούριο του Ερεβάν σε επτά ημέρες, λεηλάτησε τις πόλεις Ναχσιβάν, Μερέντ και Καραμπάχ, έμεινε μία βδομάδα στην Ταμπρίζ, ισοπέδωσε το παλάτι του Σαχ Αμπάς και έβαλε φωτιά σε όλα τα ξύλινα σπίτια, με αποτέλεσμα να μείνουν μόνο πέτρινα κτίρια, όπως τζαμιά και λουτρά. Ύστερα από αυτό το χάος επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη. Ο Σαχ Αμπάς γύρισε, συμφιλίωσε τους κατοίκους και άρχισε να την επαναφέρει στην προηγούμενη αίγλη της. Είναι τώρα η πρωτεύουσα του [περσικού] Αζερμπαϊτζάν και η έδρα του χαν, του κυβερνήτη της, ο οποίος διοικεί 10.000 άνδρες. Οι αξιωματούχοι της είναι ο μουφτής, ο νακίμπ ή επικεφαλής των σεΐντ (εμίρηδων), ο μουλάς (δικαστής), ο κελεντέρ (υπαρχηγός της αστυνομίας), ο μουνσί (γραμματέας), ο νταρόγα (πρόκριτος), ο κουρουτζή-μπασης (αρχηγός των φρουρών των δασών και θαμνοτόπων), ο ντίζτσοκεν αγάς (διοικητής της φρουράς), ο τσιγιέκ γιεγιέν αγάς (άλλος αξιωματικός των στρατευμάτων), ο γιασούλ αγάς (επιθεωρητής των φρουρών) και ο ισέκ αγάς (τελετάρχης) Μιχμαντάρ. Αυτοί οι δημόσιοι αξιωματούχοι διατηρούν καλή τάξη στην πόλη της Ταμπρίζ, έτσι ώστε να επικρατεί δικαιοσύνη, όπως συνέβαινε στην εποχή του Νουρσιρβάν και κανένα άτομο να μην μπορεί να πάρει ούτε κόκκο μουστάρδας από άλλο.

Περιγραφή των τζαμιών της Ταμπρίζ

Υπάρχουν συνολικά 320 μιχράμπ, εκ των οποίων τα δεκαεννέα είναι αυτοκρατορικά τζαμιά. Το πρώτο είναι το παλιό τζαμί του Ζομπέιντε, ο τρούλος και οι τοίχοι του είναι όλοι επενδεδυμένοι με πορσελάνη (φαγιάνς). Το κονίαμα του μιχράμπ, έχοντας αναμιχθεί με μόσχο, αποπνέει το πιο γλυκό άρωμα. Ο μιναρές του είναι επίσης εντελώς επενδεδυμένος με πορσελάνη. Το τζαμί του Μουτεβεκίλ είναι τζαμί σε παλιό στυλ, με ένα μιναρέ, ο οποίος, όπως και ο προηγούμενος, είναι επενδεδυμένος με πορσελάνη. Με την πάροδο του χρόνου το όνομα του κατασκευαστή έχει χαθεί και τώρα ονομάζεται Μέσκιε. Το τζαμί του σουλτάνου Μοχάμεντ Σαμ Γαζάν, το οποίο ήταν παλαιότερα υπέροχο τζαμί, τώρα πέφτει σε φθορά σε σκοτεινό μέρος. Το τζαμί του Τζιχάν Σαχ εμίν είναι ψηλό κτίριο με τρούλο που ανταγωνίζεται εκείνο του Τακ Κέσρα, όπως το τζαμί του Ταχέρ Μπαϊμπάρς στο Κάιρο. Οι τοίχοι του είναι γυαλισμένοι λευκοί σαν κινέζικο χαρτί και μπροστά από το μιχράμπ υπάρχει υπέροχος κήπος, η μυρωδιά του οποίου αρωματίζει τον αέρα. Το όνομα αυτού του υπέροχου τζαμιού είναι Ντιχσετί-Μπεχέστ (τρόμος του Παραδείσου). Το τζαμί του σουλτάνου [Ουζούν] Χασάν, του ηγεμόνα του Αζερμπαϊτζάν, του ίδιου που έκτισε το φρούριο του Χασάνκαλε ανατολικά του Ερζερούμ και ο οποίος ηττήθηκε από τον σουλτάνο Μωάμεθ Β’ στο πεδίο του Τερτζάν. Είναι θαμμένος σε αυτό το τζαμί, οι θόλοι του οποίου είναι επενδεδυμένοι με πορσελάνη μέσα και έξω. Είναι ισότιμο με το τζαμί του σουλτάνου Χασάν στο Κάιρο. Τα μινμπάρ, μιχράμπ και μαχφίλ είναι στολισμένα με τόσο κομψά γλυπτά και σκαλίσματα, που οι μεγαλύτεροι τεχνίτες της σημερινής εποχής δεν θα μπορούσαν να το τελειώσουν με αυτό το στυλ. Τα παράθυρα λάμπουν με απαράμιλλη μεγαλοπρέπεια, αλλά το μεγαλύτερο αριστούργημα είναι εμφανές στα αραβουργήματα και τα στολίδια της μεγάλης πύλης. Πάνω από όλες τις πύλες και τα παράθυρα υπάρχουν επιγραφές με τους χαρακτήρες του Γιακούτ Μοστεασεμί. Στις πλευρές του βωμού υπάρχουν δύο στήλες από κίτρινη πέτρα, καθεμία από τις οποίες αξίζει τα έσοδα του Ιράν και του Τουράν. Αυτές οι δύο στήλες δεν έχουν αντίστοιχες, ούτε στην Αίγυπτο, ούτε στη Συρία, ούτε στην Αραβία, ουτε στην Περσία. Τα άλλα αυτοκρατορικά τζαμιά είναι επίσης επενδεδυμένα με πορσελάνη, στρωμένα με μάρμαρο και στολισμένα με πίνακες ζωγραφικής και αναρτημένα στολίδια, έτσι ώστε το καθένα να μοιάζει με κινεζική πινακοθήκη. Αυτά τα πέντε τζαμιά δεν είναι όμως τόσο πολυσύχναστα όσο εκείνα της Τουρκίας, επειδή οι προσευχές δεν γίνονται στην κοινότητα, αλλά μεμονωμένα από άτομα, που εισέρχονται και φεύγουν απότομα. Απέναντι από το τζαμί του Ουζούν Χασάν είναι εκείνο του Σαχ Ισμαήλ και κοντά του εκείνο του Σαχ Μακσούντ, του γιου του σουλτάνου Χασάν. Το παλιό τζαμί του Τσαρμενάν, το τζαμί του Αμπάς του πρώτου και το μεγάλο τζαμί, τόσο μεγάλο, που από τη μεγάλη πύλη μέχρι το μιχράμπ απέναντι, δύσκολα διακρίνεται ένας άνθρωπος.

Σχολές της Ταμπρίζ

Υπάρχουν σαρανταεπτά μεγάλες σχολές, όπου γίνονται διαλέξεις για όλες τις επιστήμες. Η πρώτη είναι εκείνη της κυρίας του Σαχ Τζιχάν. Υπάρχουν και είκοσι δωμάτια για την ανάγνωση του Κορανίου (νταρ-ουλ-κίρα), αλλά το διαβάζουν λάθος σε όλη την Περσία. Υπάρχουν επτά σπίτια για την ανάγνωση της παράδοσης (νταρ-ουλ-χαντίθ), αλλά οι δάσκαλοι της παράδοσης δεν είναι πολύ γνωστοί, επειδή περιορίζονται στην παράδοση του Αλή και των δώδεκα ιμάμηδων και έχουν μερικές χιλιάδες βιβλία μόνο για τις παραδόσεις του Αλή. Υπάρχουν εξακόσια σχολεία, όπου τα αγόρια διδάσκονται να γράφουν και να διαβάζουν το Κοράνι και τους δίνουν ρούχα μία φορά τον χρόνο. Εκατόν εξήντα μοναστήρια δερβίσηδων. Έξι κρήνες, που πηγάζουν όλες από το όρος Σεμεντάν. Η πόλη είναι επίσης εφοδιασμένη με επτά κανάλια νερού και υπάρχουν 1.040 σεμπίλ ή μέρη για διανομή νερού, τα οποία είναι καλά σκεπασμένα. Η πόλη χωρίζεται σε 1.060 συνοικίες που ονομάζονται ντερβέζε. Η αποθήκη νερού (σερντάμπ) που καθαρίστηκε από τον Ουζντεμίρ Πασά παρέχει το νερό των καναλιών. Χίλια εβδομήντα παλάτια μεγάλων ανδρών, διακόσια καραβανσεράι, εβδομήντα χάνια για εμπόρους και εκατόν δέκα για άγαμους εργάτες. Επτά χιλιάδες δρόμοι της αγοράς (σουκ), πολλοί από τους οποίους είναι θολωτοί, όπως εκείνοι του Χαλεπιού. Και ένα μεγάλο μπεζεστένι, που είναι η έδρα των πλουσιότερων εμπόρων, με τέσσερις σιδερένιες πύλες.

Εγκώμιο του αέρα και του κλίματος

Με την ηπιότητα του κλίματος, οι κάτοικοι είναι όλοι υγιείς και ρωμαλέοι, με κόκκινα μάγουλα και μαύρα γένια, χαρούμενα πρόσωπα και χείλη σαν μπουμπούκια. Οι γυναίκες είναι όμορφες και έχοντας επίγνωση της ωραιότητας της επιδερμίδας τους, είναι πολύ περήφανες. Εκείνοι της προχωρημένης ηλικίας αποτελούν γλυκιά παρέα, έτσι ώστε η παροιμία «ο γέρος είναι πιο γλυκός από τον νέο» να ισχύει απόλυτα γι’ αυτούς. Οι κάτοικοι είναι όλοι Σιίτες ή Μουλχάντ (ασεβείς). Μεγάλος αριθμός είναι Ντουμπουλί, Χαλτζανί, Τουρκομάνοι και Γκιοκντουλάκ. Υπάρχουν δύο χιλιάδες ουλεμάδες, μεταξύ των οποίων εξαιρετικοί γιατροί, χειρουργοί και οφθαλμίατροι. Υπάρχουν περισσότεροι από επτά χιλιάδες ευσεβείς σεΐχηδες, τους οποίους εκτιμούν πολύ σε αυτήν την πόλη. Οι κάτοικοι δεν κάνουν ποτέ τίποτε χωρίς να τους συμβουλευτούν, αλλά το δόγμα τους δεν είναι ακριβώς γνωστό. Ογδονταδύο πολύ εύγλωττοι ποιητές, συγγραφείς ντιβάν. Ο Γιαρί και ο Σαμπί είναι οι Σαΐμπ και ο Ουνφί της εποχής τους. Από τους μουτζαζίμπ (άγιους ανόητους) είδαμε τον Σεριμί, τον οποίο κανένας δεν είδε ποτέ να τρώει, να πίνει, να ξαπλώνει, να κοιμάται ή να εκτελεί κάποια από τις φυσικές λειτουργίες της ζωής για εβδομήντα χρόνια. Οι Πέρσες ονομάζονται γενικά κιζίλ-μπας ή κόκκινα κεφάλια, επειδή τυλίγουν κόκκινες ζώνες υφάσματος γύρω από το κεφάλι τους, αν και πολλοί από αυτούς φορούν επίσης το μωαμεθανικό λευκό τουρμπάνι, αλλά το σκουφάκι [κάτω από αυτό] είναι πάντοτε μυτερό, ενώ εκείνο των ουλεμάδων, που ονομάζεται τατζ ή στέμμα, έχει μήκος μεγαλύτερο από δύο μέτρα. Οι μεγάλοι άνδρες φορούν γούνες από σαμούρι.

Περιγραφή του περσικού στέμματος (τατζ)

Το σχήμα βασίζεται σε όνειρο του Ιμπραήμ, ιδρυτή της δυναστείας των Σεφί. Ονειρεύτηκε ότι γέννησε παιδί από γάιδαρο, που είχε εβδομήντα δάχτυλα. Αυτό το όνειρο είχε ερμηνευτεί ως προμήνυμα για την αυτοκρατορία. Ορκίστηκε λοιπόν ότι αν εκπληρωνόταν, θα μνημόνευε την περίσταση φορώντας φαλλό γαϊδάρου στο τουρμπάνι του και μιμούμενος τις κραυγές του ζώου στη μουσική. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο το περσικό στέμμα και το ένδυμα κεφαλής έχουν το τωρινό σχήμα και γιατί η μουσική τους μοιάζει με ογκάνισμα γαϊδάρου.

Η καθαρότητα του αέρα διώχνει όλους τους πυρετούς και παρατείνει τη ζωή μέχρι την ηλικία των εκατόν εβδομήντα ετών. Το νερό πηγάζει από το όρος Σεμέντεν και διανέμεται μέσω περισσότερων από εννιακόσιους αγωγούς και σωλήνες, που εφοδιάζουν την πόλη με νερό. Το νερό βοηθά στην πέψη και είναι μάλλον κρύο, όπως και ο αέρας. Υπάρχει επίσης καλό νερό σε πηγάδια, αλλά το νερό των καναλιών είναι καλύτερο. Μερικά πηγάδια έχουν βάθος σαράντα έως πενήντα πήχεις. Το καλοκαίρι το νερό τους είναι κρύο και τον χειμώνα είναι ζεστό. Οι αστρολόγοι λένε ότι η Ταμπρίζ χτίστηκε από τον Ζομπέιντε υπό την επίδραση του ζωδίου του σκορπιού, όταν κυβερνιόταν από τον Άρη και ότι για αυτόν τον λόγο, έχει ταραχθεί και καταστραφεί τόσες φορές από επαναστάτες και από κατακτητές, όπως ο Τιμούρ, ο Τζενγκίς, ο Ουλάγου και ο Μουράτ Δ’.

Υπάρχουν εικοσιένα ευχάριστα λουτρά, καθένα με μία ή δύο γούρνες, καναπέδες και σιντριβάνια. Οι συνοδοί είναι υπέροχοι νέοι, το νερό είναι εξαιρετικό, όπως και ο αέρας. Εκτός από τα δημόσια λουτρά υπάρχουν επτακόσια ιδιωτικά, όπου οι νέοι με τα ασημένια σώματα κολυμπούν σαν άγγελοι της θάλασσας. Στην πορσελάνη ή φαγεντιανή αυτών των λουτρών είναι γραμμένο το περίφημο ποίημα του Φοζούλι, που ονομάζεται Ποίημα του Λουτρού (Κασσιντέι Χαμάμ). Υπάρχουν επτά είδη σιτηρών που καλλιεργούνται στην Ταμπρίζ, εκτός από την αφθονία του κριθαριού. Υπάρχουν επίσης επτά είδη βαμβακιού.

Τέχνες και χειροτεχνία, προμήθειες, φρούτα, ποτά, κήποι κλπ.

Ζωγράφοι, αρχιτέκτονες, χρυσοχόοι και ράφτες δεν υπάρχουν πουθενά τόσο τέλειοι, όσο εδώ. Πολύτιμα υλικά που κατασκευάζονται εδώ κυκλοφορούν σε όλο τον κόσμο. Το βελούδο είναι πολύ γνωστό. Τα τρόφιμα αποτελούνται από το λευκό ψωμί που ονομάζεται κέρντε και σουμούν, βουτήματα, γλυκίσματα, ψητά, πίτες κοτόπουλου, σαράντα διαφορετικά είδη πιλαφιού με μπαχαρικά, το χερίσε και τα ζαχαρωτά, παλούντε. Μεταξύ της αφθονίας των νόστιμων φρούτων ιδιαίτερα είναι τα αχλάδια και τα υπέροχα βερίκοκα. Δεν τα βρίσκεις σε τέτοια τελειότητα ούτε στην Κωνσταντινούπολη. Τα ποτά αποτελούνται από επτά είδη μοσχάτου κρασιού, το συνηθισμένο κρασί του βασιλικού σταφυλιού, του ροδιού, το κρασί κερασιού και το οξύμελο. Και για τον απλό λαό μπούζα από κεχρί και ρύζι.

Υπάρχουν μερικές τραπεζαρίες για τους φτωχούς, όπως τα ιμαρέτ του Σαχ Γιακούμπ, του σουλτάνου Μουτεβεκίλ, της κυρίας Ζομπέιντε και του σουλτάνου Χασάν, μεγάλα κτίρια με κουζίνες αντάξιες του Κεϊκαβούς, αλλά στα χέρια των Περσών έχουν όλες χαλάσει.

Ο κύριος περίπατος είναι ο λόφος Σουρχάμπ (Κόκκινο νερό) κοντά στην Ταμπρίζ. Το μεσημέρι η θάλασσα [λίμνη] του Ρούμιε διακρίνεται από την κορυφή του. Βρίσκεται σε πολύ κοντινή απόσταση από την Ταμπρίζ.

Οι κήποι ανέρχονται στον αριθμό των 47.000. Ο καλύτερος είναι εκείνος του Σαχ Γιακούμπ, όπου ο χαν μου πρόσφερε θαυμάσια ψυχαγωγία. Έντεκα φορές την ημέρα, εβδομήντα χορευτές και τραγουδιστές ασκούνται στην πρακτική της τέχνης τους, έτσι ώστε να μοιάζει με βραδινή συντροφιά του Χουσεΐν Μπικάρα. Αυτός ο κήπος οφείλει την ύπαρξή του στον Κότζα Φερχάντ Πασά, διοικητή της Ταμπρίζ υπό τον σουλτάνο Μουράτ Γ’, ο οποίος τη στόλισε με πολλά κιόσκ, κληματαριές και σπίτια αναψυχής. Κατά τον χρόνο της λεηλασίας της πόλης από τον Μουράτ Δ’ αυτός ο κήπος διασώθηκε με τη φροντίδα του Οσμάν Αγά. Η επιγραφή χρονολόγησης του κιόσκ όπου δειπνήσαμε, αναφερόμενη στο όνομα του κατασκευαστή, λέει ότι ο Φερχάντ έχτισε αυτό το γλυκό (σιρίν) παλάτι. Ο περίπατος του Σαχ Σεφί είναι δύσκολο να επαινεθεί αρκετά. Είναι ο τόπος του μαΐλ. Στο κέντρο του δύο τεράστιες στήλες υψώνουν τις κορυφές τους μέχρι τον ουρανό. Σε μία από αυτές κάθε Παρασκευή τοποθετείται ασημένια πλάκα, την οποία έχουν ως στόχο όλοι οι τοξότες, οι οποίοι την τοξεύουν ενθαρρυνόμενοι από την παρουσία του χαν. Την ημέρα της Πρωτοχρονιάς (Νεβρούζ) ή στις αρχές της άνοιξης γίνονται μάχες σε αυτόν τον τόπο, από άλογα εκπαιδευμένα στο σκοτάδι στη διάρκεια σαράντα ή πενήντα ημερών, από καμήλες, βουβάλια, πρόβατα, γαϊδούρια, σκυλιά και πετεινούς. Αυτοί οι αγώνες αποτελούν ιδιομορφία της Περσίας. Κάθε χρόνο στις 10 του μήνα Μοχαρέμ είναι η γιορτή της Ασούρα. Όλος ο πληθυσμός της πόλης συγκεντρώνεται κάτω από σκηνές σε αυτό το μεγάλο μέρος και κατά τη διάρκεια τριών ημερών και νυχτών μαγειρεύουν πολλές χιλιάδες πιάτα της Ασούρα (είδος συνονθυλεύματος), σε ανάμνηση των μαρτύρων της Κέρμπελα. Αυτά τα πιάτα διανέμονται με άφθονο σερμπέτι ζάχαρης, το οποίο μοιράζεται γύρω σε κρυστάλλινα βάζα και φλιτζάνια από κορνελιανό και τιρκουάζ, τραγουδώντας ταυτόχρονα ορισμένους στίχους, όπως «Ο Κύριός τους, τους έδωσε το πιο αγνό ποτό». Μερικοί από τους μεγάλους άνδρες εκείνη την ημέρα κρεμούν δοχεία και κύπελλα στον λαιμό τους και περιφέρονται μοιράζοντας νερό σαν κοινοί αχθοφόροι. Όμως η καλύτερη παράσταση είναι στην πολύχρωμη σκηνή του χαν, όπου μαζεύονται όλοι οι μεγάλοι άνδρες της Ταμπρίζ και όπου απαγγέλεται ένας ύμνος για τον θάνατο του Χουσεΐν, με τον ίδιο τρόπο με τον οποίο απαγγέλεται στα τουρκικά τζαμιά ο ύμνος των γενεθλίων του Προφήτη. Οι ακροατές ακούν, αναστενάζουν και θρηνούν, αλλά όταν ο αφηγητής φτάνει στο απόσπασμα όπου ο Χουσεΐν σκοτώνεται από τον καταραμένο Σαμπρ, μια κουρτίνα ανοίγει πίσω του και ένα κομμένο κεφάλι και ο κορμός ενός σώματος, αναπαριστώντας εκείνο του νεκρού ιμάμη, ρίχνεται στο έδαφος, οπότε ξεσηκώνεται τέτοιο πανδαιμόνιο από κραυγές και θρήνους, που ο καθένας χάνει τα λογικά του. Αυτή τη στιγμή εκατό περίπου άτομα αναμιγνύονται με το πλήθος με ξυράφια, με τα οποία κόβουν τα χέρια και τα στήθη όλων των στοργικών πιστών, που επιθυμούν να χύσουν το αίμα τους αυτή την ημέρα, σε ανάμνηση του αίματος που χύθηκε από τον ιμάμη. Προκαλούν τόσο βαθιές τομές και πληγές, που το έδαφος μοιάζει σαν να είναι ανθισμένο με τουλίπες. Μερικές χιλιάδες σημειώνουν τα εμβλήματα και τα ονόματα των Χασάν και Χουσεΐν στο κεφάλι τους, τα χέρια και το στήθος. Στη συνέχεια απομακρύνουν το σώμα του Χουσεΐν από το έδαφος με μεγάλη επισημότητα και τελειώνουν την τελετή με μεγάλα ουρλιαχτά.

Η πόλη έχει πολυάριθμους περιπάτους και χώρους αναψυχής, καθένας από τους οποίους μπορεί να συγκριθεί με τους κήπους του Ισπούζε και της Μεράμ. Τα πανέμορφα κιόσκ, που αξίζουν να είναι οι θέσεις της Σερίν και του Φερχάντ, του Ουαμίκ και της Άζρα, είναι παντού φημισμένα, αλλά πρέπει να απέχω από τον έπαινο και την περιγραφή τους, καθώς έχω τόσα άλλα πράγματα να αναφέρω. Δόξα τω θεώ! Έμεινα εδώ δύο μήνες, τους οποίους πέρασα με πλήρη ευχαρίστηση και απόλαυση και θα δώσω τώρα την περιγραφή των περιοχών και των κάστρων που επισκέφτηκα στην παρέα του χαν. Γύρω από την Ταμπρίζ υπάρχουν επτά περιοχές, οι οποίες διαθέτουν στρατιωτικούς, δουλειά των οποίων είναι να εκπαιδεύουν πουλιά και σκυλιά για κυνήγι.

Η πρώτη είναι η περιοχή της Μεχρανρούντ, πέντε φάρσανγκ ανατολικά της Ταμπρίζ, όπου οι τρεις τόποι Κοραουκεντρούτ, Ισφέντζ-κεντ και Σαάντ-αμπάντ είναι σαν μεγάλες πόλεις, με πολλά τζαμιά, χάνια και λουτρά. Η δεύτερη περιοχή είναι εκείνη του Σεραβουρούντ στη δυτική πλευρά της Ταμπρίζ, που περιέχει ογδόντα καλά καλλιεργημένα χωριά. Η τρίτη περιοχή είναι εκείνη του Ντίντεχερ, τέσσερις φάρσανγκ νοτιοδυτικά της Ταμπρίζ, εικοσιτέσσερα κεντ με τζαμιά, χάνια, λουτρά και κήπους. Η τέταρτη περιοχή είναι εκείνη του Άρντενικ, στη δυτική πλευρά της Ταμπρίζ σε απόσταση ενός μόλις φάρσανγκ, τριάντα καλά καλλιεργημένα χωριά. Η πέμπτη περιοχή είναι εκείνη του Ρούντκατ πίσω από τον λόφο Σορχάμπ και βόρεια της Ταμπρίζ, σε απόσταση ενός φάρσανγκ από αυτήν, εκατό μεγάλα κεντ με κήπους, τζαμιά, αγορές κλπ. Η έκτη περιοχή, εκείνη του Χανουμρούντ, είκοσι κομψά χωριά. Η έβδομη, εκείνη του Μπεντοστάν πίσω από το Ρούντκατ, εβδομήντα χωριά. Αν περιέγραφα λεπτομερώς όλες τις παρέες κυνηγιού και διασκέδασης στις οποίες συνόδευα τον σάχη για διάστημα είκοσι ημερών, θα γέμιζε μόνο με αυτές ένα βιβλίο, γιατί η Ταμπρίζ είναι σαν το Ισφαχάν, μία από τις ωραιότερες πόλεις στον κόσμο. Ο Θεός να χορηγήσει την κατοχή της στους Οθωμανούς και να τη φυλάξει από την καταστροφή!

Περιγραφή μιας περίεργης συνομιλίας

Μια μέρα που ήμουν παρέα με τον χαν, μου πρόσφερε το πιο αγνό κρασί. Είπα: «Για τον Θεό! Με τον Θεό! Μέσω του Θεού και με το πολύ αγνό πνεύμα του Αλή, από τότε που γεννήθηκα δεν ήπια ποτέ κρασί ή άλλο αλκοολούχο ποτό και από την εποχή του μεγάλου μας προγόνου Χότζα Αχμέτ Γιεσούι, κανένας από την οικογένειά μας δεν έφαγε ή ήπιε οτιδήποτε μεθυστικής ιδιότητας. Σας ικετεύω, επομένως, να με συγχωρήσετε». Ο χαν είπε: «Αγαπημένε μου και φίλτατε αδελφέ, τι φοβάσαι; Αν φοβάσαι τον αυτοκράτορά σου, είναι ταξίδι πέντε μηνών μακριά σου. Αν φοβάσαι τον χαν σου (τον πασά), είναι σαράντα ημερών απόσταση από το Ερζερούμ μέχρι την Ταμπρίζ. Ο χαν του σάχη του Ιράν και ο σκύλος του Αλή, σάχη μου, μου απαγορεύουν ρητά να πιω σταγόνα κρασί. Τι με νοιάζει γι’ αυτό; Το πίνω κρυφά και το χαίρομαι. Ακολούθησε το παράδειγμά μου». Είπα: «Πολύ καλά, χαν μου, αν σου το απαγορεύει ο σάχης σου, σε μένα το απαγορεύει με ρητή του εντολή ο σάχης των σάχηδων, ο άρχοντας των αρχόντων, ο οποίος λέει στο Κοράνι: “Κρασί, τυχερά παιχνίδια και μαντεία είναι έργο του σατανά”. Αυτόν τον Κύριο φοβάμαι». «Είσαι», είπε ο χαν, «αυστηρός μεθοδιστής (μουτέα-ασίμπ)». «Προς Θεού!» απάντησα, «Δεν είμαι μεθοδιστής αλλά μόνο αληθινός οπαδός του ορθόδοξου δόγματος του Ναμάν Μπεν Ταμπέτ και πραγματικός εραστής της οικογένειας του Προφήτη». Με αυτή την απάντηση ολόκληρη η παρέα σιώπησε, ο χαν σηκώθηκε με όλους τους νεαρούς συνοδούς του και αφού κάθισε κοντά μου, είπε: «Αγαπητέ μου Εβλία Αγά, ποιον από αυτούς τους αγαπημένους μου υπηρέτες θα ήθελες να έχεις; Θα σου τον κάνω δώρο, αν πιείς ένα φλιτζάνι κρασί από το χέρι του. Έλα να πιεις ένα ποτήρι, αν αγαπάς τον κόκκινο Αλή και τους δώδεκα ιμάμηδες. Ας είμαστε ζεστοί στο κεφάλι και τρυφεροί στην καρδιά. Ας απολαύσουμε μια στιγμή απόλαυσης σε αυτόν τον φθαρτό κόσμο». Λέγοντας αυτό, όλοι οι νέοι ήρθαν να με χαιρετήσουν και τους ανταπέδωσα. Εκλιπαρούσα όμως ταυτόχρονα τη βοήθεια του Ουρανού και στη συνέχεια, είπα, απαντώντας στα περαιτέρω πιεστικά του αιτήματα. «Πίνεις κρασί για να βρεθείς σε καλή διάθεση, αλλά το πρώτο πράγμα είναι να έχεις καλή διάθεση με τον Θεό. Θα σε παρακαλέσω να μου δώσεις ένα ντέφι να συνοδεύσω το δικό μου τραγούδι, για να σου δείξω πώς οι άνθρωποι αποκτούν καλή διάθεση με τον Θεό». «Ας είναι έτσι», είπε, «για χάρη του Αλή φέρτε ένα ντέφι στον Εβλία, τον αδελφό μου». Το πήρα και τραγούδησα τρία τετράστιχα για τη Θεία Αγάπη, στη μελωδία σιγκάλι, που έκανε όλους τους ακροατές να φαίνονται σαν να ήσαν μεθυσμένοι. Ο χαν, όντας πολύ ευχαριστημένος, μου φόρεσε το δικό του πανωφόρι από σαμούρι, μου έδωσε χίλιους επαίνους και έναν Γεωργιανό σκλάβο ως δώρο, δέκα τομάν αμπασί και ένα άλογο ιπποδρομιών (καρατζουμπούκ). «Τώρα», είπε, «δεν θα σε βασανίσω άλλο με αίτημα να πιείς κρασί». Συνέχισα να απολαμβάνω τη συνομιλία μαζί του ανενόχλητος για έναν ολόκληρο μήνα, γλεντώντας κάθε βράδυ. Πέρασα αυτόν τον χρόνο παρατηρώντας όλα όσα άξιζε να δω στην Ταμπρίζ, η καλή τάξη και η κυβέρνηση της οποίας αξίζουν κάθε δυνατό έπαινο. Οι κάτοικοι είναι χαρούμενοι αλλά μεθοδικοί άνθρωποι και δεν είδα ποτέ μεθυσμένο στους δρόμους. Για δικό τους έπαινο γράφτηκε ο στίχος που λέει «Οι άνθρωποι της Ταμπρίζ, αν και δοσμένοι στην ευχαρίστηση, είναι καθαροί σαν το γυαλί του καθρέφτη. Και αν λέτε ότι δεν είναι αληθινοί με τους φίλους, πρέπει να ξέρετε ότι ο καθρέφτης αντανακλά μόνο το μπροστά του αντικείμενο, όπως φαίνεται πραγματικά».

Γενικό εγκώμιο της Ταμπρίζ

Το πρώτο και πιο ευχάριστο χαρακτηριστικό της Ταμπρίζ είναι η αφθονία του νερού, με το οποίο οι δρόμοι πλένονται και καθαρίζονται από τη σκόνη, σαν να ήταν συνεχώς ημέρα Πρωτοχρονιάς. Το δεύτερο αξιέπαινο γεγονός είναι ότι οι σερίφ ή απόγονοι του Μωάμεθ δεν δίνουν τις κόρες τους αδιακρίτως σε υπηρέτες, αλλά μόνο σε ισάξιούς τους. Πρότειναν την ακόλουθη ωραία άποψη σε μένα, λέγοντας: «Παίρνετε άπιστα κορίτσια ως συζύγους, γιατί λέτε ότι ο άνδρας φυτεύει τον σπόρο και πολύ καλά μέχρι εδώ. Αλλά δίνετε και τις δικές σας κόρες σε μουσουλμάνους, οι οποίοι ήσαν πρώτα άπιστοι και στη συνέχεια μετατράπηκαν. Τώρα, αν αυτός ο νέος μουσουλμάνος υποτροπιάσει στο προηγούμενο λάθος του, τότε τι γίνεται με τα παιδιά, τα οποία, αν και η μητέρα τους είναι πραγματική απόγονος του Προφήτη, μπορεί να γίνουν αποστάτες και να φύγουν στη γη των απίστων;» Απάντησα με την παράδοση του Προφήτη, που λέει ότι «ακόμη και τα παιδιά των χριστιανών και Εβραίων έχουν γεννηθεί αληθινοί μουσουλμάνοι, αλλά στη συνέχεια παρασύρθηκαν σε πλάνη από τους γονείς τους». Δεν υπήρξε καμία απάντηση σε αυτό. Το τρίτο καλό είναι ότι όλες οι πωλήσεις γίνονται με περσικά χρήματα κομμένα στη χώρα και ότι δεν δέχονται ξένο νόμισμα. Χρήματα κόβονται σε επτά πόλεις, δηλαδή στις Ερντεμπίλ, Χαμαντάν, Βαγδάτη, Ισφαχάν, Τιφλίδα, Νεχαβέντ και Ταμπρίζ. Η επιγραφή στη μία πλευρά του νομίσματος είναι, «Δεν υπάρχει Θεός, παρά μόνο ο Αλλάχ και ο Μωάμεθ είναι ο Προφήτης και ο Αλή ο φίλος του Θεού». Στην αντίθετη υπάρχει το όνομα του σάχη, με το επίθετο του σκύλου του Αλή. Τα μικρά τους κέρματα ή πένες ονομάζονται καζίκι. Έχουν μόνο τον τόπο κοπής του νομίσματος από τη μία πλευρά και το έτος της χρονολογίας από την άλλη. Πάνω στα μέτρα και τα σταθμά τους είναι επίσης γραμμένες οι λέξεις, «Δεν υπάρχει Θεός, παρά μόνο ο Αλλάχ» και ο οποίος τολμά να εξαπατήσει στο όνομα του Θεού τυφλώνεται από καυτή πέτρα που βάζουν πάνω στα μάτια του. Μπροστά από τα καταστήματα και τις αγορές τους κρέμονται ζυγαριές από κίτρινο ορείχαλκο, οι οποίες δεν απομακρύνονται ποτέ, αλλά μένουν πάντοτε εκεί και όλα τα φαγώσιμα και τα ποτά πωλούνται με το βάρος, σύμφωνα με τις σταθερές τιμές της αγοράς. Ακόμη και το καλαμπόκι και το σιτάρι πωλούνται με το βάρος. Το τέταρτο καλό πράγμα είναι τα μαγειρεία, επενδεδυμένα με πορσελάνη και εφοδιασμένα με πιάτα από το ίδιο υλικό. Τα ανοίγουν με προσευχή ως συνήθως το πρωί και στη συνέχεια τα γεμίζουν με όλα τα είδη πιλαφιών και βρασμένου κρέατος (χερίσε), τα οποία πωλούνται επίσης με το βάρος. Οι σερβιτόροι, καθαροί και έξυπνοι, στέκονται με πιάτα από κασσίτερο κάτω από τα μπράτσα τους, στα οποία υπάρχουν επιγραφές, όπως η ακόλουθη: «Καμμία αριστοκρατία πάνω από το Ισλάμ». «Η αρχοντιά του τόπου εξαρτάται από εκείνον που τον κατέχει». «Η αρχοντιά του σπιτιού εξαρτάται από τους ενοίκους του. Και η αρχοντιά των ενοίκων από τη γενναιοδωρία τους». Μετά το δείπνο αυτοί οι σερβιτόροι φέρνουν καθαρές λεκάνες και δοχεία για πλύσιμο, αλλά χυδαίοι άνθρωποι (τολουνκί και τοκίρ) σκουπίζουν το δεξί τους χέρι κάτω από τον αριστερό τους ώμο και το αριστερό τους χέρι κάτω από τον δεξί.

Άσχημα και κατακριτέα πράγματα στο Ιράν

Είναι κακό έθιμο στην Περσία, ότι μόνο σε δώδεκα τάξεις στρατιωτών και σε άλλες τόσες ουλεμάδων και στις άλλες βαθμίδες της κοινωνίας επιτρέπεται να έχουν κανονικές κουζίνες στα σπίτια τους. Όλοι οι υπόλοιποι τρώνε από την αγορά και επομένως, αν και το δείπνο τους είναι φθηνό, είναι πολύ κακό. Ο στρατός έχει τους μάγειρές του, οι οποίοι μαγειρεύουν με αυτόν τον τρόπο σε σταθερή τιμή, έτσι ώστε να μην τους επιτρέπεται να παίρνουν έναν κόκκο περισσότερο ή να προσφέρουν έναν κόκκο λιγότερο από την καθορισμένη ποσότητα. Όταν ο στρατός βγαίνει στο πεδίο, η κουζίνα εγκαθίσταται σε σκηνές από τσόχα.

Ένα άλλο κακό στην Περσία είναι ότι δεν σκοτώνουν ή κρεμούν τους παραβάτες τους, αλλά ο νταρόγα και ο μοχτεσίμπ (δύο αξιωματικοί της αστυνομίας), τους φέρνουν στον δημόσιο χώρο, όπου οι δήμιοι τους βασανίζουν με τον πιο σκληρό τρόπο. Κατά τη διάρκεια τριών ημερών και νυχτών τους επιβάλλουν τριακόσια εξήντα διαφορετικά είδη βασανιστηρίων. Τους δίνουν πρώτα τριακόσια χτυπήματα με το μαστίγιο και το κόρκιτς, πιέζουν τα γόνατά τους, μπήγουν καλάμια κάτω από τα νύχια τους, καυτηριάζουν όλο το σώμα με φωτιά, τους αναγκάζουν να καταπιούν λιπαρά κουρέλια δεμένα με σχοινί, το οποίο, αν ξανατραβηχτεί έξω, φέρνει μαζί του το στομάχι και τα έντερα. Καρφώνουν κάτω τα χέρια και τα πόδια τους, ανοίγουν τρύπες στους αγκώνες και τα γόνατα και στη συνέχεια ρίχνουν λιωμένο μολύβι στις τρύπες, έτσι ώστε το μολύβι να χύνεται έξω μαζί με τον μυελό. Δένουν τα τέσσερα πρώτα δάχτυλα των χεριών και των ποδιών σφιχτά μεταξύ τους, κρεμούν τον παραβάτη και τον αρωματίζουν με θείο και ούρα γαϊδάρων, έτσι ώστε οι κραυγές των δύστυχων ανδρών να διαπερνούν τον ουρανό. Κόβουν κομμάτια από την πλάτη και εφαρμόζουν αναμμένα κεριά στους ώμους. Πιέζουν τους όρχεις, γαργαλούν τη μύτη με μυτερά αγκάθια, βάζουν σιδερένια τσουκάλια πάνω στο κεφάλι και τυφλώνουν τα μάτια και προκαλούν ακόμη πιο φρικτά βασανιστήρια από αυτά που ήδη περιγράφηκαν. Ο Θεός να συγχωρέσει τις αμαρτίες μας! Παραλύουν τους κλέφτες κόβοντας τους τένοντες. Κόβουν τα αυτιά, τις μύτες, τα χέρια και τα πόδια ψευδομαρτύρων και δένουν άλλους παραβάτες σε επτά διαφορετικά είδη αγχόνης και πασσάλου και τους αφήνουν έτσι εκτεθειμένους για τρεις ημέρες και νύχτες. Επειδή ο χαν δόξαζε μια μέρα τον εαυτό του παρουσία μου για αυτά τα σκληρά βασανιστήρια, τον ρώτησα: «Ποιος είναι ο σκοπός τέτοιας πολλαπλής σκληρότητας;» Είπε, «Για να τρομοκρατήσω τους άλλους με το παράδειγμα». Είπα, «Δεν είναι νόμιμο, επειδή το κείμενο του Κορανίου δεν αναφέρει άλλη τιμωρία για τους κλέφτες, εκτός από το κόψιμο του χεριού και αντίποινα σε περιπτώσεις δολοφονίας. Και ότι αυτό ήταν αρκετό για να κρατάει τους ανθρώπους σε τρόμο και δέος». Ήταν υποχρεωμένος να αναγνωρίσει ότι είχα δίκιο. Αυτά τα πρόσθετα βασανιστήρια έχουν επινοηθεί από αυτούς, επειδή οι άνθρωποί τους είναι όλοι ταραχώδεις και αιρετικοί, για να διατηρούνται σε τάξη όσο πιο εύκολα γίνεται. Έτσι το καθιέρωσαν ως νόμο.

Προσκυνήματα και επισκέψεις στην πόλη της Ταμπρίζ

Στα νεκροταφεία υπάρχουν πολλοί τόποι προσκυνήματος μεγάλων και αγίων ανθρώπων. Στο νεκροταφείο του Σουρχάμπ βρίσκονται οι τάφοι ποιητών, όπως οι Ενβέρι, Χακάνι, Ζαχιρουντίν Φαριάμπι, Φελεκί του Σιράζ και Φελεκί του Σιρβάν.

Από τους Αγίους που έχουν ταφεί στα γειτονικά χωριά, υπάρχουν, στο χωριό Γκουτσουτσάν ο Άγιος Χότζα Μοχάμεντ Γκουτσουτσάνι. Στο χωριό Σαμπανταμπάντ, τουλάχιστον επτακόσιοι πολυμαθείς συγγραφείς. Ο Εσάμα Μπεν Σερίκ, ο σύντροφος του Προφήτη, είναι θαμμένος κοντά στην Ταμπρίζ, στο βουνό των μαρτύρων. Και ο Σαρούτ-ουλ Τζεμπέλ, ο αδελφός του Χάμζα, ο οποίος μεταφέρθηκε τραυματίας από τη μάχη του Νεχαβέντ στην Ταμπρίζ, πέθανε εδώ. Ο σεΐχης Σετζιντζάν Μεμί, συγγραφέας βαθιά γνώστης των αρχαίων και σύγχρονων επιστημών και του μυστικισμού. Στον λόφο Σουρχάμπ είναι θαμμένα δύο παιδιά του Αλή. Στη συνοικία Σέρντε δείχνουν τον τόπο όπου είναι θαμμένο το κεφάλι του Εφρασιάμπ. Ο σεΐχης Νασρ-Αλλάχ, γιος του Ακ-Σεμσεντίν. Θα ήταν πολύ μακροσκελές να περιγράφαμε όλα τα μνημεία που υπάρχουν στην Ταμπρίζ και αρκούμαστε σε αυτά.

Περιγραφή της εκστρατείας που αναλάβαμε με τον χαν στο Σαμ Γαζάν

Φύγαμε από την Ταμπρίζ συνοδευόμενοι από χίλιους ιππείς και ύστερα από πορεία πέντε ωρών μέσα από ανθισμένους κήπους ήρθαμε στο κεντ Ατζισού, στα μισά του δρόμου προς Κούμλα, διακόσια σπίτια με κήπους που ανήκαν στο χας του χαν, ένα τζαμί και τρία μοναστήρια. Τα νερά αυτής της πεδιάδας είναι υπόγεια, ρέοντας από χωριό σε χωριό και υπάρχουν χίλια περίπου πηγάδια στους μεγάλους δρόμους. Αυτό το μέρος ονομάζεται Ατζισού (πικρό νερό) επειδή το νερό του είναι λίγο υφάλμυρο. Συνεχίσαμε τον δρόμο μας την επόμενη μέρα προς τον τόπο ταφής του Μοχάμεντ Σαμ Γαζάν. Ονομάζεται έτσι, επειδή αυτή η χώρα έχει μεγάλη ομοιότητα με τη Δαμασκό (Σαμ). Ο Μοχάμεντ Γαζάν Σαχ έχτισε αυτό το κάστρο και το έκανε με δέκα έως δώδεκα χιλιάδες άτομα απαλλαγμένα από όλους τους φόρους και τα δώρα. Έπειτα έχτισε αυτό το μνημείο, το οποίο δεν έχει το όμοιό του ούτε στην Αραβία ούτε στο περσικό Ιράκ. Είναι ένας πύργος που σηκώνει το κεφάλι του προς τον ουρανό, όπως εκείνος του Γαλατά. Όταν το είδα, ήταν λίγο κατεστραμμένο στο πλάι της πύλης από σεισμό. Είναι μνημείο που αξίζει να δείτε. Μπήκα με τον χαν, είπα μια φάτιχα και διάβασα την επιγραφή στο μαρμάρινο φέρετρο. Στο μοναστήρι κατοικούν περισσότεροι από διακόσιους δερβίσηδες. Έξω από την πύλη, στήνονται σωροί κεφαλιών προβάτων, καθώς πολλές χιλιάδες πρόβατα θυσιάζονται εδώ από τους κατοίκους της Περσίας, οι οποίοι έχουν μεγάλη εμπιστοσύνη σε αυτόν τον τόπο. Ένα πηγάδι βάθους δέκα μέτρων προσφέρει δροσιστικό νερό το καλοκαίρι.

Το όνομα του Σαμ Γαζάν είναι παραφθορά της μογγολικής γλώσσας, στην οποία ο ηγεμόνας αυτός ονομάζεται Σανμπ, απ’ όπου προήλθε το Σαμ. Το κάστρο που φέρει το όνομά του στο όρος Βελιάν είναι τώρα ερειπωμένο. Στους πρόποδές του βρίσκεται το Κεντ-Βελιάν, αποτελούμενο από τριακόσια σπίτια με ωραίο τζαμί, χάνι και λουτρό, που ιδρύθηκε από τον βεζίρη Ρασουντίν Ντέμπολι. Ύστερα από πέντε ώρες φτάσαμε από εδώ στο κάστρο της Κούμλα, χτισμένο από τον Κότζα Φερχάντ Πασά, βεζίρη του σουλτάνου Μουράτ Δ’ το έτος 998 (1589). Είναι τετράγωνο κάστρο στους πρόποδες του όρους Βελιάν. Έχει περίμετρο ογδόντα [;] βήματα, έχει επτά πύργους και δύο πύλες, μία στα ανατολικά και μία στα δυτικά. Η ανατολική πύλη είναι εκείνη που οδηγεί στην Ταμπρίζ. Από αυτό το μέρος ο Τζαφέρ Πασάς, όταν πολιορκούνταν από τα στρατεύματα σε εξέγερση, έκανε εξόρμηση τη νύχτα και διέλυσε εντελώς τους αντάρτες. Στη συνέχεια έφτιαξε αυτήν την πύλη. Μέσα στο κάστρο υπάρχουν επτακόσια σπίτια και τζαμί. Το προάστιο σχηματίζει την πόλη Κούμλα, στην οποία αφθονούν οι κήποι. Τα σταφύλια και τα αχλάδια της Κούμλα είναι διάσημα. Υπάρχουν εβδομήντα τεμένη, έντεκα από τα οποία είναι τζαμιά (όπου λέγεται η προσευχή της Παρασκευής). Το καλύτερο είναι εκείνο του Φερχάντ Πασά. Είναι έδρα σουλτάνου υπαγόμενου στην Ταμπρίζ. Ένας κελεντέρ και ένας νταρόγα διατηρούν τη δημόσια τάξη. Ένας σουλτάνος είναι εδώ το ίδιο όπως στην Τουρκία ο σαντζακμπέης, ενώ ένας μπεηλερμπέης ονομάζεται χαν. Ένας βεζίρης τριών ουρών ονομάζεται ιτιμάντ-ουντ-ντεβλέτ. Ένας στρατιωτικός διοικητής (σερντάρ) ονομάζεται εδώ σιπεχσαλάρ. Ο μουνσί είναι αντίστοιχος του τουρκικού Ρέις Εφέντη. Ο κελεντέρ είναι ίδιος με τον αλάι-μπεγκ, δηλαδή τον συνταγματάρχη της πολιτοφυλακής και ο νταρόγα είναι ίδιος με τον σούμπαση ή υπαρχηγό της αστυνομίας. Ο επικεφαλής των τσαούσηδων ή ταξιθετών εδώ παίρνει το όνομα γεσαούλ αγάς, ενώ ο αγάς των ντίζτσοκεν είναι το ίδιο με τον αγά των γενίτσαρων στην Τουρκία. Τα ονόματα του κουρουτζί, επικεφαλής των δασοφυλάκων και του μιχμαντάρ ή περιοδεύοντος επιτρόπου, είναι κοινά τόσο στην Τουρκία όσο και στην Περσία. Προχωρήσαμε από εδώ πέντε ώρες μέχρι την περιοχή του Σεραβέρντ, μεγάλου κεντ βορειοδυτικά της Ταμπρίζ, με τζαμί, χάνι και λουτρό. Φιλοξενηθήκαμε εδώ για μια ολόκληρη νύχτα από τον κελεντέρ και συνεχίσαμε το ταξίδι μας την επόμενη μέρα, κυνηγώντας κατά μήκος του ποταμού Σεραβέρντ μέχρι το Κεντ-Ντουστ, όπου δειπνήσαμε και σταματήσαμε λίγο. Προχωρήσαμε για έξι ώρες μέχρι το Κεντ-Τζεβλάν Ντορούκ στην περιοχή Σεραβέρντ, στο ποτάμι με εκείνο το όνομα, με χίλια σπίτια, λουτρό και τζαμί. Πιο πέρα είναι το κεντ του Κανιντλίς, τριακόσια σπίτια μουσουλμάνων και τζαμί. Οι Αρμένιοι έχουν τρεις εκκλησίες και τρεις χιλιάδες σπίτια. Τρεις ώρες πιο πέρα είναι το Κεντ-Λακίντ, το χας της κυρίας του Ρουχ Σαχ. Οι κάτοικοι είναι Αρμένιοι υφαντές. Υπάρχουν δύο χιλιάδες σπίτια, τζαμί, χάνι και τρία μοναστήρια. Στο βουνό του Σεραβέρντ στέκεται ερειπωμένο κάστρο. Το κεντ του Κουτζαμπάντ έχει πεντακόσια σπίτια, χάνι, τζαμί και λουτρό. Πηγαίναμε τώρα ανατολικά στην περιοχή Ρουντκάτ στα βόρεια της Ταμπρίζ, πίσω από το όρος Σορχάμπ, περιοχή με εκατό κεντ, την οποία περάσαμε κυνηγώντας σε διάστημα τριών ημερών.

Περιγραφή της Μεράγα¹⁴⁹

Είναι έδρα σουλτάνου που διοικεί χίλιους στρατιώτες και έχει δικαστή, κελεντέρ, νταρόγα και μουνσί. Χτίστηκε την πρώτη φορά από τον Χουσένκ-Σαχ και είναι η πρώτη πόλη του Αζερμπαϊτζάν και η αρχαία πρωτεύουσά του, περιτριγυρισμένη από γόνιμους κήπους, σε απόσταση έντεκα φάρσανγκ από την Ταμπρίζ. Έντεκα τζαμιά, σαράντα χάνια, εξήντα μεστζίντ, σαράντα μοναστήρια δερβίσηδων, έντεκα λουτρά και τρεις χιλιάδες καταστήματα. Οι κάτοικοι είναι όλοι υφαντές, που κατασκευάζουν εξαιρετικό μποκασσίνο. Η όμορφη νεολαία και των δύο φύλων στη Μεράγα είναι γνωστή παντού. Η πόλη έχει ανακάμψει από τα ερείπιά της ύστερα από την καταστροφή της από τον στρατό του σουλτάνου Μουράτ Γ’. Ο οικοδόμος της την εποχή του Ισλάμ ήταν ο Μαρβάν Ιμπν Μοχάμεντ Αλ-Χιμάρ, στην εποχή του οποίου επεκτάθηκε μέχρι το όρος Σεχέντ και περιλάμβανε εβδομήντα χιλιάδες σπίτια. Αλλά επειδή καταστράφηκε από τους Μογγόλους στην εποχή του Ουλάγου, τα κτίρια βρίσκονται σε κάποια απόσταση από το όρος Σεχέντ, το οποίο καθώς ανέκοπτε τον βόρειο άνεμο, ήταν ο λόγος που ο αέρας της προηγούμενης θέσης της ήταν τόσο βαρύς. Όμως το νερό πηγάζει από το βουνό και εφοδιάζει άφθονα τα σπίτια και τους κήπους. Τα ρόδια και το βαμβάκι της είναι διάσημα, οι κάτοικοι είναι λευκοί και με μάτια γαζέλας, γλυκομίλητοι και με πρόσωπα που λάμπουν. Μεγάλο μέρος τους ακολουθούν κρυφά την ορθόδοξη ιεροτελεστία των Χανεφί. Μιλούν κυρίως Πεχλεβί. Ολόκληρη η χώρα χωρίζεται σε οκτώ περιοχές, δηλαδή: Σερατζούν, Πενατζούν, Τζερούτ, Καοντούλ, Χεστρούντ, Μπεχσάντ, Ενγκουράν και Κιζιλοράν. Κάθε περιοχή περιέχει από ογδόντα έως εκατό καλλιεργούμενα κεντ. Συνολικά πεντακόσια εξήντα κεντ, εξήντα πόλεις και επτά κάστρα, η περιγραφή των οποίων, αν μπορούσαμε να την αναλάβουμε με λεπτομέρεια, θα γέμιζε από μόνη της έναν τόμο. Αφήσαμε τη Μεράγα και μπήκαμε στην περιοχή Τουρνατσαϊρί, στην οποία βρίσκεται η πόλη Ατζάν. Το κεντ του Πετικέρ με χίλια σπίτια βρίσκεται σε αυτήν την περιοχή.

Περιγραφή του Ατζάν¹⁵⁰

Στην ανατολική πλευρά του όρους Ατζάν χτίστηκε μεγάλη πόλη από τον Πέσμπεν, γιο του Κεϊούμερθ και αφού λεηλατήθηκε από τον Ουλάγου, έπεσε σε παρακμή, με αποτέλεσμα όλοι οι κάτοικοί της να μεταφερθούν στην Ταμπρίζ. Ξαναχτίστηκε από τον Γαζάν, ο οποίος έκτισε επίσης κάστρο με περίμετρο δύο χιλιάδες βήματα στην άκρη του βουνού, με σιδερένια πύλη που ανοίγει προς τα ανατολικά. Μέσα του υπάρχουν εκατό σπίτια, αλλά δεν υπάρχει φρουρά, ενώ έξω υπάρχουν τρεις χιλιάδες σπίτια, επτά τζαμιά, τρία λουτρά, επτά χάνια και εξακόσια καταστήματα. Το νερό έρχεται από το όρος Ατζάν. Οι κάτοικοι είναι Σαφίτες, αλλά κρατούν μυστικό το δόγμα τους. Είναι εύθυμοι άνθρωποι (εχλ μεσρέμπ) και όχι αυστηροί (εχλ μεζχέμπ). Οι Αρμένιοι έχουν δύο μοναστήρια. Αφού είδαμε την πόλη, συνεχίσαμε το ταξίδι μας, κυνηγώντας, μέχρι την περιοχή του Μεχρανμπερούντ, πέντε φάρσανγκ ανατολικά της Ταμπρίζ, που αποτελείται από εξήντα μεγάλα κεντ. Περάσαμε εκείνα του Βέρντ, Ισφέτζ και Σαϊνταμπάντ, χτισμένο από βεζίρη του ίδιου ονόματος την εποχή του σουλτάνου Ταμουράς, μεγάλη πόλη με δύο χιλιάδες σπίτια, επτά τζαμιά, χάνι και λουτρό, η οποία λεηλατήθηκε από τον σουλτάνο Σουλεϊμάν στον δρόμο του προς τη Βαγδάτη, αλλά διέφυγε από τον όλεθρο του σουλτάνου Μουράτ. Μείναμε μία νύχτα εδώ και την επόμενη μέρα προχωρήσαμε επτά ώρες προς τα νοτιοανατολικά, προς το κεντ του Μαν, που χτίστηκε από τη Μακούρ, την κόρη του Χονταμπέντε. Εννέα ώρες αργότερα φτάσαμε στο κάστρο του Κεχρεβάν, που χτίστηκε από τον Σαχ Ταμάς, από φόβο για τον σουλτάνο Σουλεϊμάν. Την εποχή της εκστρατείας του Κότζα Φερχάντ Πασά, μόλις εκείνος έφτασε στη Βαγδάτη, έστειλε εναντίον αυτού του τόπου τον στρατηγό Σολάκ Φερχάντ Πασά, ο οποίος πολιορκούσε μάταια το κάστρο κατά τη διάρκεια δεκαεπτά ημερών. Αυτός ο Χαν Μεϊμεντί έκανε συνεχείς εισβολές, μέχρι που στην Ταμπρίζ εξολοθρεύτηκε εντελώς από τον Τζαφέρ Πασά της Ταμπρίζ, ο οποίος πήρε 7.000 κεφάλια και 5.000 αιχμαλώτους από αυτόν. Την επόμενη μέρα ο Τζαφέρ ξεκίνησε με 70.000 άνδρες για την πολιορκία του Κεχρεβάν, το οποίο πάρθηκε την τρίτη ημέρα. Ο Μεϊμεντί οδηγήθηκε ενώπιον του Τζαφέρ Πασά, κόπηκε το αυτί του, κατασχέθηκε η περιουσία του και ο ίδιος απαγχονίστηκε στην πύλη του κάστρου, τα κλειδιά του οποίου στάλθηκαν στον σουλτάνο Μουράτ. Υπάρχει ακόμη και τώρα τζαμί με το όνομα του σουλτάνου Μουράτ. Παρέμεινε έντεκα χρόνια στα χέρια των Οθωμανών. Βρίσκεται πάνω σε λόφο, στον δρόμο προς τη Βαγδάτη. Έχει περίμετρο έξι χιλιάδες βήματα και έχει δύο πύλες, μία προς νότο και μία προς βορρά. Ο σουλτάνος της διοικεί χίλια άτομα. Το προάστιο αποτελείται από 7.000 σπίτια με καλοφτιαγμένες επίπεδες στέγες και εξήντα τζαμιά, σε έντεκα από τα οποία τελείται η δημόσια προσευχή την Παρασκευή, επτά λουτρά, έντεκα χάνια και οκτακόσια καταστήματα. Φημίζονται τα σεντόνια και οι κουβέρτες που κατασκευάζονται εδώ. Προχωρήσαμε επτά ώρες πιο ανατολικά, φτάνοντας σε μεγάλη πόλη, στολισμένη από τζαμί του γιου της Τζιγάλα. Εννέα ώρες αργότερα φτάσαμε στη μεγάλη πόλη Ερντεμπίλ,¹⁵¹ την πρώτη κατοικία των Περσών σάχηδων της δυναστείας των Σάφι. Έχει καταληφθεί και ανακαταληφθεί αρκετές φορές τόσο από τους Οθωμανούς και τους Πέρσες και τώρα είναι έδρα χαν, ο οποίος διοικεί τρεις χιλιάδες άνδρες. Απέχει ταξίδι μιας ημέρας από το όρος Σεϊλάν και περιβάλλεται από ψηλά βουνά στην ίδια απόσταση. Βρίσκεται σε εύφορη κοιλάδα κοντά σε λίμνη. Χτίστηκε από Αρμένιο βασιλιά φοβούμενο τη δύναμη του Ομάρ, την ίδια χρονιά που ο Σάριετ -ουλ-Τζεμπέλ στάλθηκε στο Νεχαβέντ. Αυτός είναι ένας από τους κύριους λόγους για τους οποίους ο Ομάρ μισείται τόσο πολύ από τους Πέρσες, οι οποίοι δεν δείχνουν τόσο μεγάλη αντιπάθεια προς τον Άμπουμπεκρ και τον Οσμάν. Αυτή η πόλη εκτεινόταν στο παρελθόν μέχρι το όρος Σεϊλάν, από το οποίο απέχει τώρα δύο φάρσανγκ. Ο φάρσανγκ ισούται με 12.000 συνηθισμένα βήματα, έτσι ώστε δύο φάρσανγκ είναι ίσοι με 24.000 βήματα. Η κορυφή του Σεϊλάν είναι πάντοτε καλυμμένη με χιόνι, που λάμπει σαν ασήμι στη μέση του καλοκαιριού και παρέχει όλο το νερό της πόλης. Είναι πολύ χωνευτικό νερό, το οποίο δίνει τη δυνατότητα στους κατοίκους να γλεντούν σαν Μαντικάρμπ. Οι κάτοικοι παριστάνουν τους Σαφίτες. Είναι μεγάλοι ψεύτες. Η απόσταση μεταξύ Ταμπρίζ και Ερντεμπίλ είναι εικοσιπέντε φάρσανγκ, η οποία με ένα καλό άλογο μπορεί να καλυφθεί σε δύο ημέρες. Το κλίμα μοιάζει πολύ με εκείνο του Ερζερούμ: σκληρός χειμώνας και γόνιμο έδαφος, με το σιτάρι να αποδίδει στο ογοδονταπλάσιο. Δεν υπάρχουν οπωροφόρα δένδρα και αμπέλια, αλλά κήποι για λαχανικά και τριανταφυλλιές.

Η λίμνη κοντά στην Ταμπρίζ, στην ανατολική πλευρά, καλύπτεται από εκατοντάδες αλιευτικά σκάφη. Στα δυτικά δεν απέχει πολύ από τη Ρουμίε [λίμνη Ουρμία]. Ανάμεσα στο Ερντεμπίλ και τη λίμνη η χώρα είναι καλυμμένη με δάση και χωριά διασκορπίζονται στο δάσος. Υπάρχουν εβδομήντα είδη ψαριών. Τα σκάφη στη λίμνη εμπορεύονται επίσης με τη Ρουμίε [Ουρμία], τη Ντουμντούμι και τη Ντούμπουλι. Η περίμετρος αυτής της λίμνης είναι μεγαλύτερη από εκείνη της Βαν. Ένας άνθρωπος μπορεί να την περιτρέξει σε δέκα ημέρες. Το νερό της λίμνης Βαν είναι πικρό σαν δηλητήριο, αλλά αυτό είναι γλυκό, σαν το νερό της ζωής. Το βάθος της είναι εβδομήντα πήχεις. Αυτή η λίμνη δημιουργήθηκε τη νύχτα της γέννησης του Προφήτη, όταν ο θόλος του Χοσρόη και εκείνος της Αγιασόφια και τα είδωλα της Μέκκας έπεσαν από σεισμό. Σαρανταπέντε μεγάλες και μικρές πηγές χύνονται σε αυτήν. Ο ποταμός Σεϊλάν που παρέχει νερό στο Ερντεμπίλ, ο ποταμός Κουχεράν και άλλοι, χύνονται σε αυτή τη θάλασσα. Στις όχθες του ποταμού Σεϊλάν υπάρχει μεγάλη στρογγυλή μάζα σιδήρου, βάρους τριών κανταριών, εξαιρετικά καλά γυαλισμένη, πάνω στην οποία αρχαίοι φιλόσοφοι έχουν γράψει ένα είδος εβραϊκής επιγραφής, με μια μορφή που σηκώνει τα δύο χέρια της προς τον Ουρανό. Αν χρειάζονται βροχή, αυτή η πέτρα μεταφέρεται με πομπή στην πόλη και τότε πάντοτε βρέχει μέρα-νύχτα, χωρίς σταματημό, μέχρι να αντικατασταθεί η πέτρα. Η βάση πάνω στην οποία στηρίζεται αυτή η υπέροχη πέτρα είναι μεγάλος βράχος, καλυμμένος με περίεργες επιγραφές. Έχει επίσης δώδεκα τρύπες, από τις οποίες, μόλις απομακρυνθεί η μάζα του σιδήρου, αρχίζει να αναβλύζει νερό και δεν σταματά μέχρι να επιστρέψει η πέτρα στη θέση της. Μερικοί άνθρωποι ισχυρίζονται ότι είναι η πέτρα που χτύπησε ο Μωυσής στην έρημο. Άλλοι πιστεύουν ότι αυτό το θαύμα γίνεται υπέρ του σεΐχη Σαφί. Όπως και να έχει, είναι μεγάλο φυλαχτό. Το Ερντεμπίλ είναι διάσημο για τον τεράστιο αριθμό ποντικών, που είναι μεγάλοι καταστροφείς υφασμάτων. Οι γάτες είναι λοιπόν τόσο ακριβές, που πωλούνται σε κλουβιά με δημόσιο πλειστηριασμό. Κάποιες από την Ντιβρίγκουϊ [Ντιβριγί, Τεφρική] πιάνουν τιμή εκατό γρόσια, αλλά είναι βραχύβιες, όπως όλες οι γάτες του Ερντεμπίλ. Οι τελάληδες φωνάζουν στη δημοπρασία: «Μια καλή γάτα κυνηγιού, καλής εκτροφής, καλός σύντροφος, εχθρός για τους αρουραίους, που δεν κλέβει!»

Τόποι προσκυνήματος στο Ερντεμπίλ

Ο πρώτος από όλους είναι ο τάφος του σεΐχη Σαφί, γιου του σεΐχη Χότζα Αλή, γιου του σεΐχη Σαντραντίν Μούσα, γιου του σεΐχη Σαφραντίν Άμπου Ισάκ του Ερντεμπίλ, του ιδρυτή αυτής της δυναστείας των Σαφί. Οι φύλακες του τάφου του είναι εκατό περίπου δερβίσηδες, μεγάλο ίδρυμα. Ο σεΐχης Σαφί κυβερνούσε μόνο με την πνευματική έννοια. Διάδοχός του ήταν ο γιος του, ο Χαϊντέρ, ενώ ο Ιμπραήμ, ο γιος του Χαϊντέρ, που είχε ονειρευτεί ζευγάρωμα με γάιδαρο, ανέλαβε την κατοχή της αυτοκρατορίας, όπως είχε προείπει ο προπάππους του, o σεΐχης Σαφί. Μάλιστα ο σεΐχης Ιμπραήμ ήταν ο πρώτος που απολάμβανε τα δικαιώματα κυριαρχίας. Από τον σεΐχη Σαφί μέχρι τον Σαχ Αμπάς υπάρχουν πέντε σάχηδες που έκοβαν νομίσματα. Φύγαμε από το Ερντεμπίλ, προχωρήσαμε εννέα ώρες προς βορρά και φτάσαμε στο κεντ Ραράμ, κεντ εξακοσίων σπιτιών με κήπους. Οκτώ ώρες πιο πέρα φτάσαμε στο κεντ Γιάρ Αλή, με τριακόσια σπίτια, τζαμί, χωρίς χάνι ή λουτρό, αλλά με μεγάλο αριθμό καταστημάτων και εβδομαδιαία αγορά. Έξι ώρες πιο βόρεια, το κεντ του Μερζάντε Αμάντ στην περιοχή του Ντιντέρ, οκτακόσια σπίτια. Ύστερα από οκτώ ώρες, φτάσαμε ξανά στην Ταμπρίζ, όπου έμεινα μερικές ημέρες ακόμη, περνώντας από τη μία διασκέδαση στην άλλη. Γράφονταν τώρα επιστολές για τους χαν και τους διοικητές των τόπων από τους οποίους θα περνούσα κατά την επιστροφή μου και ετοιμάστηκε η επιστολή του χαν προς τον πασά. Τα δώρα που του έστελναν αποτελούνταν από δέκα φορτία καμήλας ρύζι, αποξηραμένες σταφίδες, αποξηραμένα αχλάδια, ρόδια και δύο άλογα ιπποδρομιών της ράτσας Καρατζουμπούκ, τέσσερα άλογα γρήγορου βαδίματος [τριποδισμού] και δύο αγόρια ντυμένα με πολύτιμα υφάσματα, αρωματισμένα με μόσχο. Σε μένα έδωσε δέκα τομάν αμπασί, ένα Γεωργιανό σκλάβο, ένα περσικό πανωφόρι, ένα περσικό φόρεμα, έξι τουρμπάνια και μια αρμαθιά καμήλες, φορτωμένες με ρύζι, ένα μαύρο άλογο της ράτσας Καρατζουμπούκ, ένα που βαδίζει γρήγορα (τσαπάρ–άτι), με περσικό χαλινάρι και σέλα. Πήρα άδεια από όλους τους φίλους μου και την επόμενη μέρα έφυγα από την Ταμπρίζ σε μεγάλη πομπή με τον χαν, συνοδευόμενος από τη βασιλική μουσική των σαλπίγγων και των μεγάλων τυμπάνων. Σταματήσαμε στη θέση Άιν Αλή, όπου μου προσφέρθηκε μεγάλο δείπνο και πέντε ακόμη τομάν αμπασί για τα έξοδα του ταξιδιού. Η συνοδεία μου έλαβε είκοσι τομάν άσπρα, ένα κομμάτι βελούδο, τρία κομάτια αλάς και έξι τουρμπάνια. Ο χαν με ανέθεσε στη φροντίδα ενός Γιεσαβούλ Αγά, ο οποίος με συνόδευσε με τριακόσιους άνδρες, με αγκάλιασε και επέστρεψε στην Ταμπρίζ, ενώ εμείς πήραμε τον δρόμο για το Ερεβάν.